Kijkend naar de wereldkaart van vandaag is het nauwelijks voor te stellen dat staten met slechts een paar miljoen inwoners ooit heersers waren over miljoenen vierkante kilometers land en overzeese handelsroutes. Toch waren het verrassend vaak kleine naties die dankzij maritieme innovatie, militaire discipline of meedogenloze handelsmonopolies complete continenten naar hun hand zetten. Dit zijn 10 kleine landen die vroeger een gigantisch imperium vormden.
10. Zweden: heerser over de Oostzee
Tegenwoordig staat Zweden bekend om zijn sociale welvaartsmodel en een lange traditie van neutraliteit, maar in de zeventiende eeuw gold het land als een van de meest gevreesde militaire grootmachten van Europa.
Tijdens de zogeheten Stormaktstiden (de Grootmachtstijd tussen 1611 en 1721) transformeerden koningen als Gustaaf II Adolf en Karel X het land in een expansieve krijgsmacht. Zweden veroverde heel Finland, Estland, Lijfland (het huidige Letland) en strategische kustgebieden in Noord-Duitsland zoals Pommeren en Bremen-Verden. De Oostzee werd daarmee feitelijk een Zweeds binnenmeer.
De expansiedrift reikte zelfs over de Atlantische Oceaan. Tussen 1638 en 1655 stichtten de Zweden de kolonie Nieuw-Zweden langs de oevers van de Delaware-rivier in Noord-Amerika, en later bezat het land bijna een eeuw lang het Caribische eiland Saint-Barthélemy.
Aan de militaire hegemonie kwam pas een einde na de verwoestende Slag bij Poltava in 1709 tegen Peter de Grote van Rusland en de uiteindelijke vrede van de Grote Noordse Oorlog in 1721.
9. Noord-Macedonië: de bakermat van Alexander de Grote
Met een oppervlakte van ruim 25.000 vierkante kilometer en nog geen twee miljoen inwoners is de Republiek Noord-Macedonië een van de kleinste landen van de Balkan. In de vierde eeuw voor Christus vormde de historische regio Macedonië echter het vertrekpunt van een van de snelste veroveringstochten uit de geschiedenis. Koning Alexander de Grote begon zijn veldtocht in 334 voor Christus en onderwierp in amper tien jaar tijd het immense Perzische Rijk, Egypte en delen van Centraal-Azië tot aan de rivier de Indus in het huidige Pakistan.
Het imperium besloeg ruim 5,2 miljoen vierkante kilometer. Toen Alexander in 323 voor Christus op 32-jarige leeftijd in Babylon stierf, viel het reusachtige grondgebied direct uiteen in elkaar beoorlogende generaalsrijken.
8. Denemarken: een handelsrijk van de Noordpool tot India
foto: Ssolbergj/wikipedia/CC BY-SA 3.0
Zonder het autonome en dunbevolkte Groenland telt Denemarken amper 43.000 vierkante kilometer. In de middeleeuwen was het land echter het dominante hart van de Kalmarunie (1397-1523). Onder de Deense kroon waren Denemarken, Noorwegen, Zweden, Finland, IJsland en de Faeröer eeuwenlang verenigd in één enorm noordelijk machtsblok dat de noordelijke scheepvaartroutes beheerste.
Minder bekend is dat Kopenhagen vanaf de zeventiende eeuw ook een wereldwijd koloniaal handelsnetwerk opbouwde. De Deense West-Indische en Guineese Compagnie vestigde forten langs de West-Afrikaanse Goudkust (zoals Fort Christiansborg in het huidige Ghana) en beheerste de Deense Maagdeneilanden in het Caribisch gebied. In Azië stichtte Denemarken handelsposten in Tranquebar en Serampore in India. Pas in 1917 verkochten de Denen hun laatste Caribische eilanden voor 25 miljoen dollar aan de Verenigde Staten.
7. Litouwen: het grootste land van middeleeuws Europa
Litouwen is vandaag een bescheiden Baltische staat met circa 2,8 miljoen inwoners, maar in de veertiende en vijftiende eeuw was het Grootvorstendom Litouwen geografisch het grootste land van heel Europa. Onder grootvorsten als Gediminas en Vytautas de Grote strekte het grondgebied zich uit van de Baltische kust tot aan de Zwarte Zee. Het omvatte het gehele landoppervlak van het hedendaagse Wit-Rusland en reusachtige delen van Oekraïne (inclusief de stad Kiev) en West-Rusland.
De Litouwers wisten de gevreesde ridders van de Duitse Orde te weerstaan en vormden later met Polen het Pools-Litouwse Gemenebest, totdat buurlanden het territorium aan het einde van de achttiende eeuw onderling verdeelden.
6. Oman: het maritieme sultanaat van de Indische Oceaan
Op de zuidoostelijke punt van het Arabisch Schiereiland ligt het Sultanaat Oman, een vredige staat die qua internationale machtspolitiek zelden de voorpagina’s haalt. In de achttiende en negentiende eeuw beheerste Oman echter een kolossaal maritiem rijk langs de kusten van de Indische Oceaan. De Omaanse vloot verdreef de Portugezen uit strategische steunpunten en vestigde gezag over havensteden in Kenia, Somalië, Tanzania en zelfs Gwadar aan de kust van het huidige Pakistan.
De macht van het sultanaat was zó sterk verweven met Oost-Afrika dat sultan Said bin Sultan in 1840 besloot zijn officiële hoofdstad te verplaatsen van Muscat naar Stone Town op het eiland Zanzibar. Vanuit dit eiland controleerden de Omannen de lucratieve handel in kruidnagel, ivoor en specerijen. Pas na de dood van de sultan in 1856 werd het rijk gesplitst in twee afzonderlijke sultanaten: Oman en Zanzibar.
5. Mongolië: nomadische herders met een kwart van de wereld
Met slechts 3,5 miljoen inwoners verspreid over een gigantische vlakte is Mongolië het dunst bevolkte onafhankelijke land ter wereld. In de vroege dertiende eeuw verenigde Dzjengis Khan de nomadische steppestammen en bouwde hij in recordtempo het grootste aaneengesloten landrijk op dat de aarde ooit heeft gezien. Met ruim 24 miljoen vierkante kilometer strekte het Mongoolse Rijk zich uit van de kusten van China tot diep in Oost-Europa.
De Mongoolse ruiterlegers waren meedogenloos in de strijd en introduceerden militaire technieken en communicatienetwerken die hun tijd ver vooruit waren. Dankzij het efficiënte koerierssysteem en de zogeheten Pax Mongolica konden handelaren, diplomaten en missionarissen voor het eerst veilig over duizenden kilometers van Europa naar Azië reizen.
Door de gigantische schaal van het rijk bleek eenheid op lange termijn niet houdbaar. Het imperium brak na enkele generaties op in vier deelrijken: de Yuan-dynastie in China, het Il-khanaat in Perzië, het Kanaat van Chagatai in Centraal-Azië en de Gouden Horde in Rusland. Uiteindelijk gingen de heersers op in de lokale bevolkingsgroepen en keerde Mongolië terug naar zijn oorspronkelijke, afgezonderde bestaan op de steppe.
4. Oostenrijk: het bestuurlijke centrum van Midden-Europa
De huidige republiek Oostenrijk is met negen miljoen inwoners een vreedzaam alpenland, maar de residentiestad Wenen was eeuwenlang de zetel van de machtigste dynastie van Europa: het Huis Habsburg.
Via strategische allianties en huwelijken beheersten de Oostenrijkse keizers een enorm territorium. In de dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije (1867-1918) regeerde Wenen over ruim vijftig miljoen onderdanen en een gebied van bijna 680.000 vierkante kilometer. Het imperium omvatte hedendaags Tsjechië, Slowakije, Hongarije, Slovenië, Kroatië, Bosnië-Herzegovina en grote delen van Polen, Oekraïne, Roemenië en Noord-Italië.
Na de nederlaag in de Eerste Wereldoorlog viel de multi-etnische monarchie in 1918 plotseling uiteen in zelfstandige nationale staten.
3. België: een kolonie tachtig keer zo groot als het moederland
Met een grondgebied van nauwelijks 30.700 vierkante kilometer is België een van de kleinste lidstaten van West-Europa. Toch wist koning Leopold II tijdens de Koloniale Conferentie van Berlijn in 1885 een gigantisch stuk van Centraal-Afrika op te eisen als zijn persoonlijke eigendom: de Kongo-Vrijstaat. Met een oppervlakte van ruim 2,34 miljoen vierkante kilometer was dit gebied bijna tachtig keer zo groot als België zelf.
De meedogenloze winning van rubber en ivoor ging gepaard met wreedheden en dwangarbeid, wat leidde tot internationale verontwaardiging waardoor de Belgische staat het beheer in 1908 formeel overnam als Belgisch-Congo. Het immense gebied bleek een schatkamer aan grondstoffen, van koper en kobalt tot industrieel diamant en uranium. Zelfs het uranium dat werd gebruikt voor de eerste atoombommen in het Amerikaanse Manhattanproject was afkomstig uit de Congolese mijn van Shinkolobwe.
In juni 1960 kwam er met de onafhankelijkheid van Congo een abrupt einde aan de Belgische koloniale heerschappij.
2. Portugal: de eerste wereldwijde maritieme supermacht
Met ongeveer tien miljoen inwoners en een smalle strook land aan de rand van het Iberisch Schiereiland wekt Portugal tegenwoordig geen imperiale indruk meer. Toch waren het de Portugezen die aan het begin van de vijftiende eeuw de Europese ontdekkingsreizen ontketenden. Zeevaarders als Vasco da Gama en Pedro Álvares Cabral brachten routes in kaart naar India en Zuid-Amerika. In 1494 sloten Portugal en Spanje het Verdrag van Tordesillas, waarmee de twee koninkrijken letterlijk de gehele niet-Europese wereld onderling verdeelden.
Het Portugese Rijk besloeg het gigantische Brazilië (ruim 8,5 miljoen vierkante kilometer), enorme kustkoloniën in Afrika zoals Angola en Mozambique, en een keten van zwaarbewaakte handelsposten in Azië, waaronder Goa in India, Malakka in Maleisië, Oost-Timor en Macau in China. Daarmee beheersten de Portugezen decennialang het wereldwijde monopolie op de specerijenhandel.
Bovendien was het Portugese imperium het langstlevende koloniale rijk van Europa. Het begon in 1415 met de inname van Ceuta in Noord-Afrika en werd pas definitief afgesloten op 20 december 1999, toen het bestuur van Macau officieel werd overgedragen aan China.
1. Nederland: de handelsrepubliek met forten op vier continenten
Gemeten naar landoppervlakte is Nederland een van de kleinste landen in dit overzicht: iets meer dan 41.500 vierkante kilometer, waarvan een vijfde uit water bestaat. In de zeventiende eeuw beschikte de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden echter over een handelsvloot die groter was dan die van alle andere Europese machten bij elkaar opgeteld. Gesteund door beursgenoteerde ondernemingen met verregaande soevereine bevoegdheden (de VOC en de WIC) stichtten de Nederlanders handelsposten, forten en plantages over de hele aardbol.
Het netwerk strekte zich uit van Nieuw-Amsterdam (het huidige New York) en Nederlands-Brazilië tot Kaap de Goede Hoop in Zuid-Afrika, Ceylon (Sri Lanka) en de exclusieve handelspost Deshima in het geïsoleerde Japan. De kroon op het koloniale rijk was de Indonesische archipel, die met een oppervlakte van bijna twee miljoen vierkante kilometer tientallen keren groter was dan Nederland zelf. Na eeuwen van handelsdominantie en koloniaal bestuur viel het rijk na de Tweede Wereldoorlog definitief uit elkaar met de onafhankelijkheid van Indonesië in 1949 en Suriname in 1975.
Reageren