Johannes Vermeer (1632-1675) liet bij zijn dood een bescheiden oeuvre na van nog geen veertig schilderijen. Toch behoort de ‘meester van het Delftse licht’ tot de meest gevierde kunstenaars uit de Nederlandse Gouden Eeuw. Zijn gave om alledaagse, huiselijke taferelen om te toveren tot verstilde momenten van pure concentratie trekt eeuwen later nog altijd miljoenen museumbezoekers.
Deze lijst rangschikt tien van Vermeers werken op algemene bekendheid bij het grote publiek. Beroemde publieksfavorieten uit Nederlandse musea wisselen stuivertje met doeken die vooral door hun mysterieuze herkomst of een geruchtmakende kunstroof wereldwijd in het geheugen gegrift staan. Dit zijn de 10 beroemdste schilderijen van Johannes Vermeer.
1. Meisje met de parel
Met haar geopende lippen, grote vochtige ogen en exotische blauw-gele tulband kijkt het meisje de toeschouwer over haar schouder recht aan. Dit wereldberoemde topstuk is geen formeel portret, maar een zogeheten ’tronie’: een studie naar een karakteristieke gelaatsuitdrukking en klederdracht. Wie voor het schilderij poseerde is nooit bewezen, al opperen sommige kunsthistorici dat Vermeers oudste dochter Maria model stond.
De glanzende oorbel in het centrum van het doek blijkt bij nadere beschouwing een optische illusie. Vermeer zette de reflectie neer met slechts twee losse vegen loodwit, zonder zelfs een haakje naar het oor te schilderen. Ook de donkere achtergrond was oorspronkelijk geen leeg zwart vlak, maar een diepgroen geplooid gordijn dat door de eeuwen heen donkerder is geworden. Het schilderij hangt in het Mauritshuis in Den Haag en werd in 1881 op een veiling aangekocht voor slechts twee gulden en dertig cent.
2. Het melkmeisje
In een veilingcatalogus uit 1696 werd dit doek nuchter vermeld als “een meyd die melk uytgiet”. De populaire titel ‘Het melkmeisje’ klopt historisch gezien niet: zo noemde men destijds een vrouw die melk aan de deur leverde. Het schilderij toont in werkelijkheid een geconcentreerde keukenmeid die in een sober vertrek oud brood en melk mengt tot broodpap.
Vermeers beheersing van licht en textuur bereikt hier een ongekend niveau. Met dikke stipjes verf bracht hij glinsteringen aan op het knapperige brood op tafel, een techniek die bekendstaat als pointillé. Recent materiaalonderzoek door het Rijksmuseum bracht aan het licht dat Vermeer op de achtergrond aanvankelijk een vuurmand en een houten rek met kannen had geschilderd. Hij schilderde die details bewust weg om de serene rust rondom de dienstmeid te versterken. Het schilderij bevindt zich sinds 1908 in het Rijksmuseum in Amsterdam.
3. Het straatje
Naast Meisje met de parel en Het melkmeisje vormt Het straatje (officieel Gezicht op huizen in Delft) het beroemdste doek in de vaste collectie van het Rijksmuseum. Het schilderij toont een verstild doorkijkje naar twee bakstenen huizen aan een Delftse gracht. Terwijl links een vrouw geconcentreerd zit te naaien in haar deuropening, spelen twee kinderen geknield op het plaveisel en leegt een dienstmeid via een smal poortje een emmer in de goot.
Eeuwenlang bleef het een raadsel waar deze huizen precies stonden, totdat kunsthistoricus Frans Grijzenhout in 2015 de historische kadeliggers van Delft ontcijferde. De exacte locatie bleek Vlamingstraat 40-42 te zijn. Het rechterhuis was destijds eigendom van Vermeers eigen tante Ariaentgen, die er handelde in pens en ingewanden (vandaar de naam ‘het Penspoortje’). De tastbare weergave van afgebrokkeld stucwerk, verweerde rode bakstenen en loodlijstjes maakt dit tot een van de meest geliefde stadsgezichten ooit geschilderd.
4. Gezicht op Delft
Vanuit een bovenhuis aan de zuidkant van de Schie legde Vermeer rond 1660 zijn geboortestad vast in een van de beroemdste stadsgezichten uit de kunstgeschiedenis. Samen met Het straatje is dit het enige bewaarde buitenzicht van de meester. De compositie toont de Schiedamse Poort en de Rotterdamse Poort die weerspiegelen in het kalme rimpelende water, terwijl een wolkendek openbreekt en het zonlicht precies op de toren van de Nieuwe Kerk laat vallen. Om het ruwe oppervlak van de stadsmuren en mortel voelbaar te maken, mengde de schilder zelfs fijn zand door zijn olieverf. Het doek in het Mauritshuis verwierf extra faam doordat de Franse schrijver Marcel Proust het prees als het mooiste schilderij ter wereld.
5. Het concert
Dit intieme tafereel uit omstreeks 1664 toont een jonge vrouw aan het klavecimbel, een man die op de rug gezien luit speelt en een tweede vrouw die meezingt met een partituur in haar hand. Muziek maken stond in de Gouden Eeuw symbool voor harmonie en amoureuze verleiding, wat nog eens wordt versterkt door het schilderij De koppelaarster dat Vermeer op de achterwand weergaf.
Wereldwijde bekendheid kreeg het doek echter vooral door een van de meest geruchtmakende misdaden uit de kunstgeschiedenis. In de vroege ochtend van 18 maart 1990 wandelden twee als agenten vermomde dieven het Isabella Stewart Gardner Museum in Boston binnen. Ze sneden dertien topstukken uit hun lijsten, waaronder Het concert. Met een huidige geschatte waarde van ruim 250 miljoen dollar geldt dit als het kostbaarste nog altijd vermiste kunstwerk ter wereld; de lege lijst hangt in Boston nog altijd onaangeroerd aan de wand.
6. Brieflezende vrouw in het blauw
Een jonge vrouw staat vroeg in de ochtend in het koele licht van een venster een brief te lezen, met haar handen strak om het papier geklemd. Door het plafond, de vloer en het raam zelf buiten beeld te laten, sluit Vermeer alle afleiding van de buitenwereld buiten en trekt hij de kijker direct mee in de intense concentratie van de lezeres. Op de achtergrond hangt een nauwkeurig weergegeven landkaart van Holland en West-Friesland.
De lichte bolling van haar ochtendjasje deed generaties museumbezoekers vermoeden dat de vrouw zwanger was, maar historici toonden aan dat dit simpelweg de toen heersende Hollandse mode van een wijd plooiend ‘beddejak’ betrof. Vermeer gebruikte het kostbare pigment ultramarijn (vermalen lapis lazuli) niet alleen voor haar kleding, maar mengde het ook subtiel door de witte kalkmuur om het koele ochtendlicht tastbaar te maken. Het schilderij was in 1885 de allereerste Vermeer in de collectie van het Rijksmuseum.
7. De Schilderkunst
Onder kunstkenners geldt De Schilderkunst (ook bekend als De Allegorie op de schilderkunst) als Vermeers intellectuele en technische meesterwerk. Als toeschouwer kijken we vanachter een zwaar opzij geschoven gordijn mee in het atelier van een schilder. Op de ezel groeit een portret van een jong meisje dat poseert als Clio, de muze van de geschiedenis, getooid met een lauwerkrans, trompet en boek. Vermeer beschouwde dit doek zelf als zijn ultieme visitekaartje: hij verkocht het tijdens zijn leven nooit en zijn weduwe probeerde het na zijn overlijden uit alle macht uit handen van schuldeisers te redden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het geconfisqueerd voor Adolf Hitlers geplande museum in Linz, waarna de geallieerden het terugvonden in een Oostenrijkse zoutmijn. Tegenwoordig siert het een erewand in het Kunsthistorisches Museum in Wenen.
8. Vrouw met de waterkan
Een jonge vrouw houdt met één hand een koperen kan en bekken vast, terwijl ze met de andere hand het glas-in-loodraam openzet om de frisse ochtendlucht binnen te laten. Dit werk ademt een bijna meditatieve rust uit. De combinatie van het zachtblauwe kledingstuk, het dieprode Perzische tafelkleed en het gefilterde licht op de achterwand maakt het tot een schoolvoorbeeld van Vermeers evenwichtige kleurharmonie.
Opvallend is de virtuoze wijze waarop de meester de spiegelingen in het koperen bekken schilderde: de kleuren van het tafelkleed en haar blauwe omslagdoek vloeien er naadloos in over. Het doek maakt sinds 1889 deel uit van de collectie van het Metropolitan Museum of Art in New York en was historisch gezien het allereerste werk van Vermeer dat de oversteek maakte naar de Verenigde Staten.
9. De Astronoom
Terwijl de meeste werken van Vermeer het huiselijke leven van vrouwen belichten, schilderde hij rond 1668 twee zeldzame pendanten met een mannelijke wetenschapper in de hoofdrol: De Astronoom en De Geograaf. Op dit doek zien we een onderzoeker die voorovergebogen een hemelglobe van cartograaf Jodocus Hondius bestudeert, omringd door astronomische boeken en een astrolabium.
De geleerde draagt een ‘Japonse rok’, een zijden kamerjas die in de zeventiende eeuw gold als een gewild kledingstuk voor Hollandse intellectuelen. Volgens een hardnekkige theorie stond de beroemde Delftse wetenschapper Antonie van Leeuwenhoek model voor de astronoom; beide mannen waren stadgenoten en Van Leeuwenhoek trad later op als bewindvoerder van Vermeers nalatenschap. Dit geleerdendoek is te bezichtigen in het Louvre in Parijs.
10. Meisje met de rode hoed
Met afmetingen van amper 23 bij 18 centimeter is Meisje met de rode hoed een van de kleinste werken die aan Vermeer worden gekoppeld. Het toont een jonge vrouw met een opvallend pluizige, scharlakenrode baret en een blauwe mantel, die de toeschouwer met een directe blik aankijkt. In tegenstelling tot bijna al zijn andere schilderijen werd dit werk niet op doek geschilderd, maar op een klein eikenhouten paneel.
Rond dit paneel ontstond in 2022 een flinke controverse in de museumwereld. Onderzoekers van de National Gallery of Art in Washington D.C. concludeerden na microscoop- en verfanalyses dat het schilderij waarschijnlijk niet door Vermeer zelf is gemaakt, maar door een assistent of familielid in zijn atelier. Het Rijksmuseum hield tijdens de grote overzichtstentoonstelling in 2023 echter vol dat het wel degelijk om een authentieke Vermeer gaat. Deze wetenschappelijke discussie heeft het kleine werkje alleen maar bekender gemaakt.
Meer beroemde schilders
- 10 Beroemde Nederlandse Schilders
- Vincent van Gogh Schilderijen top 10
- Top 10 Rembrandt van Rijn Schilderijen
- Leonardo Da Vinci Schilderijen
- Top 10 Salvador Dali Schilderijen
- Top 10 Piet Mondriaan Schilderijen
- Pablo Picasso Schilderijen
- Top 10 Beroemdste Schilderijen
- 10 Mona Lisa weetjes
- 10 Beroemde zelfportetten
- 10 Duurste Schilderijen
- Top 10 Italiaanse Schilders
Reageren