Wanneer kunsthistorici spreken over de grootste kunstenaars die ooit hebben geleefd, neemt Leonardo da Vinci een volstrekt eigen positie in. Als renaissance-archetype van de homo universalis blonk hij niet alleen uit in de schilderkunst, maar verrichtte hij baanbrekend onderzoek in de anatomie, optica, waterbouwkunde en mechanica. Zijn bewaarde artistieke nalatenschap is opmerkelijk compact: wereldwijd worden minder dan twintig schilderijen met zekerheid aan zijn hand toegeschreven, mede doordat Da Vinci notoir traag werkte en talloze projecten onvoltooid achterliet.
Desondanks behoren zijn creaties tot de meest bewonderde en bestudeerde kunstwerken op aarde. Van revolutionaire portretten tot monumentale wandschilderingen: dit zijn de tien beroemdste kunstwerken van Leonardo da Vinci, afgeteld van tien naar een.
Bekijk ook onze lijst van uitvindingen van Leonardo da Vinci.
10. Maria met kind en Sint-Anna
Aan dit monumentale paneel in het Louvre werkte Leonardo met tussenpozen gedurende de laatste twee decennia van zijn leven. De compositie toont drie generaties van de heilige familie: Sint-Anna, haar dochter Maria en het jonge Christuskind, dat speels een lammetje vasthoudt als voorbode van zijn latere offerdood. In plaats van een strakke, plechtige opstelling stapelde Da Vinci de drie figuren in een ingenieuze piramidale compositie vol dynamiek en zachte interactie.
Achter de figuren verrijst een ruig, blauwgrijs berglandschap dat lijkt op te lossen in de dampige atmosfeer, een schoolvoorbeeld van atmosferisch perspectief. Toen Da Vinci in 1519 stierf op het kasteel van Clos Luce in Frankrijk, bevond het doek zich nog altijd in zijn atelier. Hoewel het werk officieel als onvoltooid geldt (met name aan de gewaden werd nog gewerkt), geldt het als een van de meest harmonieuze religieuze composities uit de hoogrenaissance.
9. Ginevra de’ Benci
Geschilderd in Florence rond 1474 is Ginevra de’ Benci het enige schilderij van Leonardo da Vinci dat permanent te zien is op het Amerikaanse continent, in de National Gallery of Art in Washington. Het portret van de zestienjarige dichteres brak radicaal met de heersende Florentijnse conventies. Waar vrouwen destijds vrijwel uitsluitend in een strak profiel werden geportretteerd, draaide Leonardo haar bovenlichaam naar een driekwartpositie en liet hij haar de toeschouwer direct en melancholisch aankijken. Achter haar hoofd plaatste hij een jeneverbesstruik (in het Italiaans ‘ginepro’, een subtiel woordspel op haar naam), omgeven door een mistig waterlandschap waarin zijn vroege beheersing van lichtweerspiegelingen al zichtbaar is.
8. De Dame met de Hermelijn
In opdracht van Ludovico Sforza, de hertog van Milaan, portretteerde Leonardo rond 1489 diens zestienjarige minnares Cecilia Gallerani. Het doek, een van de pronkstukken van het Czartoryski Museum in Krakau, toont de jonge vrouw in een elegante draaiing (contrapposto) terwijl ze plotseling opkijkt naar iets buiten het beeldvlak. In haar armen houdt ze een witte hermelijn vast, een roofdiertje dat gold als symbool van kuisheid en tevens verwees naar Sforza’s lidmaatschap van de prestigieuze Orde van de Hermelijn.
Wat het schilderij anatomisch zo bijzonder maakt, is Gallerani’s rechterhand. Leonardo bracht de pezen, knokkels en nagelriemen met minutieuze precisie in beeld, terwijl de spieren van de hermelijn onder de vacht alert gespannen staan. Deze meesterlijke weergave van beweging en innerlijke emotie luidde een nieuw tijdperk in voor de Europese portretkunst.
7. La Scapigliata (Het hoofd van Leda)
In de Galleria Nazionale in Parma hangt een klein, onvoltooid olieverfschilderij op populierenhout dat in de kunstwereld bekendstaat als La Scapigliata (‘de dame met het warrige haar’). Het werk toont een jonge vrouw met neergeslagen ogen en een zachte, bijna droomachtige gelaatsuitdrukking. Terwijl haar gezicht met uiterste verfijning en zachte overgangen is gemodelleerd, bestaan haar weelderige haarlokken en schouders uit ruwe, monochrome penseelstreken. Kunsthistorici debatteren nog altijd over de oorspronkelijke functie van het paneel: velen vermoeden dat het diende als voorstudie voor Leonardo’s verloren gegane mythologische meesterwerk Leda en de zwaan, wat de alternatieve titel Het hoofd van Leda verklaart.
6. Maagd op de rotsen
Van de Maagd op de rotsen bestaan twee vrijwel identieke versies van Da Vinci’s hand: de oudste hangt in het Louvre in Parijs, terwijl een latere variant te zien is in de National Gallery in Londen. Het altaarstuk toont Maria, een engel, het Christuskind en de jonge Johannes de Doper in een schemerige, geologische grot vol gedetailleerde rotsformaties en botanisch nauwkeurige planten.
Leonardo brak met de traditionele composities door de heilige figuren niet op tronen te plaatsen, maar op de vochtige rotsbodem in innige interactie via sprekende handgebaren. Het schilderij geldt als het vroegste grote triomfstuk van zijn befaamde sfumato-techniek: door flinterdunne, translucente verflagen over elkaar aan te brengen vervagen harde contourlijnen volledig in zachte schaduwovergangen, waardoor de gestalten op natuurlijke wijze opdoemen uit het duister.
5. Zelfportret in rood krijt
De tekening van een oude man met diepe fronsen, lange golvende lokken en een ontzagwekkende baard in de Biblioteca Reale in Turijn vormt voor miljoenen mensen hét universele gezicht van Leonardo da Vinci. Met rood krijt (sanguine) bracht de kunstenaar een indringende studie van ouderdom en wijsheid op papier, waarbij elke rimpel en vermoeide blik getuigt van een leven vol intellectuele strijd.
Onder kunsthistorici woedt echter al decennialang een fascinerende discussie over de authenticiteit. Da Vinci overleed op 67-jarige leeftijd, terwijl de geportretteerde man eruitziet als een tachtiger. Sommige onderzoekers beargumenteren daarom dat het geen letterlijk zelfportret betreft, maar een ideaalportret van een klassieke filosoof zoals Aristoteles, of een postume schets van zijn vader Piero. Ongeacht de exacte toedracht blijft het een van de meest gekoesterde tekeningen uit de kunstgeschiedenis.
4. De Vitruviusman
Rond 1490 tekende Leonardo met pen en inkt in een van zijn notitieboeken een mannelijke figuur in twee over elkaar liggende posities, ingesloten in een cirkel en een vierkant. Geïnspireerd door De architectura van de Romeinse bouwmeester Vitruvius onderzocht Da Vinci de wiskundige evenredigheid van het menselijk lichaam. Zo demonstreerde hij dat de spanwijdte van de armen gelijk is aan de lichaamslengte, en dat de navel het exacte middelpunt van de cirkel vormt. De tekening, bewaard in de Gallerie dell’Accademia in Venetië en zelden tentoongesteld wegens kwetsbaarheid voor licht, is uitgegroeid tot het mondiale icoon van de renaissance: de volmaakte symbiose tussen kunst, meetkunde en wetenschap.
3. Salvator Mundi
Het portret van Christus als Verlosser van de Wereld geldt als de meest opzienbarende kunstvondst van de 21e eeuw. Eeuwenlang werd het zwaar beschadigde en overgeschilderde doek beschouwd als een kopie van een leerling, totdat het na een ingrijpende restauratie in 2011 door toonaangevende experts werd toegeschreven aan Leonardo zelf. In november 2017 schreef het werk veilinggeschiedenis toen het bij Christie’s in New York werd afgehamerd voor 450,3 miljoen dollar, waarmee het met afstand het duurste schilderij ooit verkocht werd.
Christus zegent de toeschouwer met zijn rechterhand, terwijl hij in zijn linkerhand een massieve kristallen bol vasthoudt die de hemelse kosmos symboliseert. De manier waarop het licht breekt zonder optische vertekening van de achterliggende handpalm getuigt van Da Vinci’s diepgaande optische experimenten. Hoewel enkele critici de mate van eigenhandige betrokkenheid van de meester blijven betwisten, blijft het paneel een bron van wereldwijde fascinatie.
2. Het Laatste Avondmaal
In de refter van het klooster Santa Maria delle Grazie in Milaan schilderde Leonardo tussen 1495 en 1498 zijn grootste monument: Il Cenacolo. In plaats van een statisch tafereel koos hij voor het meest dramatische psychologische moment uit het evangelie: de seconde waarin Jezus aankondigt dat een van zijn twaalf discipelen hem zal verraden. De schokgolf die door de tafel trekt is voelbaar in de gebaren van de apostelen, die in vier dynamische groepjes van drie reageren met ontzetting, woede, ontkenning en schuld.
Omdat Leonardo een hekel had aan het snelle tempo van de traditionele fresco-techniek op natte kalk, experimenteerde hij met een eigen mengsel van olieverf en tempera op een droge gipswand. Dit pakte desastreus uit: al tijdens zijn eigen leven begon de verflaag door vocht af te bladderen. Ondanks oorlogsbombardementen en eeuwen van verval wist een twintig jaar durende restauratie in de late twintigste eeuw de wonderbaarlijke diepte, het centrale lijnperspectief en de emotionele kracht van het wereldberoemde meesterwerk voor het nageslacht veilig te stellen.
1. Mona Lisa
Geen enkel kunstwerk in de menselijke geschiedenis is zo intens geanalyseerd, bezongen, geparodieerd en bewonderd als La Gioconda in het Louvre in Parijs. Leonardo begon rond 1503 in Florence aan het portret van Lisa Gherardini, de echtgenote van zijdehandelaar Francesco del Giocondo, maar zou het paneel tot aan zijn dood bij zich houden en voortdurend blijven perfectioneren met microscopisch dunne verflagen.
De ongrijpbare aantrekkingskracht van het portret schuilt in de weergaloze toepassing van sfumato rond haar mondhoeken en ogen. Doordat zachte schaduwen de precieze contouren verhullen, verandert haar gelaatsuitdrukking subtiel afhankelijk van waar de toeschouwer zijn blik op richt: de befaamde raadselachtige glimlach lijkt te verschijnen en weer te verdwijnen. Daarachter strekt zich een surreel, woest berglandschap uit met kronkelende rivieren en bruggen die nergens op aansluiten.
Haar wereldwijde mythische status werd in 1911 definitief bezegeld toen een Italiaanse museummedewerker het doek uit het Louvre roofde, wat leidde tot een twee jaar durende internationale klopjacht en ongekende krantenkoppen. Vandaag de dag trekt het bescheiden houten paneel jaarlijks miljoenen pelgrims, als de ultieme bekroning van Leonardo’s zoektocht naar het mysterie van het menselijk innerlijk.
Meer beroemde schilders
- 10 Beroemde Nederlandse Schilders
- Vincent van Gogh Schilderijen top 10
- Top 10 Rembrandt van Rijn Schilderijen
- Johannes Vermeer Schilderijen
- Top 10 Salvador Dali Schilderijen
- Top 10 Piet Mondriaan Schilderijen
- Pablo Picasso Schilderijen
- Top 10 Beroemdste Schilderijen
- 10 Mona Lisa weetjes
- 10 Beroemde zelfportretten
- 10 Duurste Schilderijen
- Top 10 Italiaanse Schilders
ik zou de Mona Lisa wel willen hebben hangen voor mijn open haard 😛
handige website