10 Weetjes en Geheimen over de Mona Lisa

De Mona Lisa is niet voor niets een van de beroemdste schilderijen ter wereld. Het toont het weergaloze meesterschap van Leonardo da Vinci, maar dankt haar legendarische status vooral aan een bizarre en turbulente geschiedenis. Ze werd gestolen, bekogeld met stenen en soep, en dreef kunstenaars tot waanzin. Van verbluffende restauratiegeheimen tot een politie-inval bij Picasso: dit zijn tien fascinerende feiten over de mysterieuze Mona Lisa, afgeteld van tien naar een.

10. Ze heet eigenlijk helemaal niet Mona Lisa

De vrouw op het beroemdste paneel van Leonardo da Vinci was een echte historische figuur: Lisa Gherardini, geboren in Florence in 1479. Op zestienjarige leeftijd trad zij in het huwelijk met de welgestelde Florentijnse zijde- en lakenhandelaar Francesco del Giocondo, die Da Vinci rond 1503 de opdracht gaf om haar portret te schilderen. Het woord ‘Mona’ is geen voornaam, maar een beleefde samentrekking van het Italiaanse ‘Madonna’, wat destijds simpelweg ‘mijn dame’ of ‘mevrouw’ betekende. Het meesterwerk heet dus letterlijk ‘Mevrouw Lisa’. In Italië staat het doek bekend als La Gioconda en in Frankrijk als La Joconde, een titel die zowel verwijst naar haar aangetrouwde achternaam als naar het Italiaanse woord voor ‘opgewekt’ of ‘vrolijk’.

9. Napoleon hing haar in zijn eigen slaapkamer

Na de Franse Revolutie kreeg het schilderij een vaste plek in het Louvre, maar rond 1800 liet Napoleon Bonaparte het meesterwerk weghalen. De Franse generaal was dermate betoverd door het portret dat hij het in zijn privéslaapkamer in het Tuilerieënpaleis liet ophangen. Jarenlang ontwaakte de latere keizer met uitzicht op haar geheimzinnige oogopslag.

Pas in 1804, kort voor zijn keizerskroning, verhuisde het werk definitief terug naar het museum. De populaire anekdote dat Napoleon later verliefd werd op een Italiaanse nazaat van Lisa Gherardini (Teresa Guadagni) berust op een geromantiseerd negentiende-eeuws verzinsel, maar zijn persoonlijke fascinatie voor het schilderij was levensecht.

8. Het is geen doek, maar een kwetsbaar houten paneel

Veel museumbezoekers schrikken bij een eerste ontmoeting van het bescheiden formaat: het schilderij meet slechts 77 bij 53 centimeter. Bovendien is de Mona Lisa niet geschilderd op linnen of canvas, maar op een dun paneel van populierenhout. Dat maakt het werk buitengewoon kwetsbaar voor schommelingen in temperatuur en luchtvochtigheid. Het hout trok in de loop der eeuwen licht krom en vertoont aan de bovenzijde een scheur, die aan de achterzijde bijeengehouden wordt door houten zwaluwstaartverbindingen.

Om verdere degradatie te voorkomen, bewaart het Louvre het paneel in de Salle des Etats in een speciaal ontworpen, hermetisch afgesloten vitrine. Achter driedubbel kogelwerend glas wordt het kunstwerk continu op een stabiele temperatuur van 21 graden Celsius en een luchtvochtigheid van vijftig procent gehouden.

7. Oorspronkelijk had ze wel degelijk wenkbrauwen en wimpers

Het ontbreken van wenkbrauwen en wimpers leidde decennialang tot wilde theorieën onder kunsthistorici: was het epileren van wenkbrauwen een aristocratische modetrend in het renaissancistische Florence, of had Leonardo het portret simpelweg nooit afgemaakt? In 2007 ontrafelde de Franse opticus Pascal Cotte het raadsel met een multispectrale camera van 240 megapixel. Onder extreme vergroting ontdekte hij de microscopische sporen van een enkel geschilderd wenkbrauwhaartje boven haar linkeroog. Leonardo had haar wimpers en wenkbrauwen destijds uiterst fijnzinnig aangebracht, maar door eeuwenlange schoonmaakbeurten, chemische reacties en vervagende vernislagen zijn deze flinterdunne pigmentlagen langzaam weggesleten.

6. Een brievenbus voor liefdesbrieven en een dodelijke obsessie

Vanaf het moment dat het schilderij in de negentiende eeuw voor het grote publiek werd opengesteld, oefende de beeltenis een bizarre aantrekkingskracht uit op toeschouwers. Mannelijke bezoekers lieten geregeld bloemen, liefdesgedichten en gepassioneerde brieven achter bij het doek. Het museum ontving zoveel post gericht aan ‘Madame Lisa’ dat de directie uiteindelijk een eigen brievenbus instelde om de binnenkomende liefdesverklaringen te beheren.

De fascinatie kende echter ook een duistere keerzijde. In 1852 sprong de Franse kunstenaar Luc Maspero van de vierde verdieping van een hotel in Parijs de dood tegemoet. In zijn afscheidsbrief liet hij een dramatische boodschap achter: ‘Jarenlang heb ik wanhopig geworsteld met haar glimlach. Ik verkies de dood boven deze kwelling’.

5. Het schilderij is letterlijk onverzekerbaar

Toen de Mona Lisa in de winter van 1962 naar de Verenigde Staten reisde voor tentoonstellingen in Washington en New York, werd het paneel getaxeerd op 100 miljoen dollar. Dat leverde een officiële vermelding op in het Guinness Book of Records als de hoogste verzekeringswaarde ooit voor een kunstwerk, wat omgerekend naar vandaag ruim 900 miljoen dollar zou zijn. De Franse overheid weigerde de torenhoge verzekeringspremies echter te betalen en koos ervoor om het geld rechtstreeks in zware fysieke beveiliging te steken. Als Frans staatseigendom is het paneel tegenwoordig wettelijk onverkoopbaar. Mocht het ooit op een veiling belanden, dan zou het het record van Da Vinci’s duurste schilderij ter wereld, de Salvator Mundi (verkocht voor 450 miljoen dollar), moeiteloos overtreffen.

4. Bestookt met stenen, zuur, theekoppen en soep

Het kogelwerende pantserglas voor het paneel is geen overbodige luxe: het schilderij is door de jaren heen herhaaldelijk aangevallen door vandalen en activisten. In 1956 gooide een museumbezoeker zuur naar het werk, wat de onderkant van het paneel beschadigde. Slechts enkele maanden later smeet een Boliviaanse man een steen naar het schilderij, waardoor er bij haar linkerelleboog een stukje verfpigment afsplinterde.

In 1974 werd het doek in Tokio met rode verf bespoten door een demonstrant, en in 2009 gooide een gefrustreerde Russische vrouw een stenen theekop tegen de vitrine. Ook recent bleef het meesterwerk een mikpunt: in mei 2022 besmeurde een activist in vermomming het glas met slagroomtaart, gevolgd door een aanval met warme pompoensoep door twee klimaatactivisten in januari 2024. Dankzij de gepantserde behuizing bleef het schilderij bij al deze recente incidenten volkomen onbeschadigd.

3. De diefstal die haar pas echt wereldberoemd maakte

Vóór 1911 was de Mona Lisa een gewaardeerd renaissancestuk, maar zeker niet de wereldwijde publiekstrekker die het nu is. Dat veranderde op maandagochtend 21 augustus 1911. De Italiaanse glazenmaker Vincenzo Peruggia, die eerder in het museum had gewerkt aan het plaatsen van beschermend glas, verstopte zich na sluitingstijd in een bezemkast. Zodra de zalen leeg waren, tilde hij het paneel van de muur, stripte de houten lijst eraf en liep ermee onder zijn werkjas het museum uit.

Peruggia handelde uit een verwrongen gevoel van vaderlandsliefde: hij meende dat Napoleon het meesterwerk destijds uit Italië had geroofd en wilde het terugbrengen naar Florence. Historisch klopte dat niet; Leonardo had het schilderij zelf meegenomen naar Frankrijk en koning Frans I had het in 1518 netjes gekocht voor vierduizend gouden écu’s.

Twee jaar lang bleef het schilderij spoorloos verstopt onder de vloerplanken van Peruggia’s appartement in Parijs. De diefstal werd een wereldwijde krantensensatie. Pas toen Peruggia het paneel in december 1913 probeerde te verkopen aan een Florentijnse kunsthandelaar, liep hij tegen de lamp en keerde het doek onder enorme belangstelling terug naar Parijs.

2. Pablo Picasso zat plotseling in de verdachtenbank

Tijdens het koortsachtige politieonderzoek tastte de Franse recherche volledig in het duister. Omdat het Louvre destijds berucht was om zijn gebrekkige bewaking, richtte het vizier zich al snel op een vermeende internationale kunstbende. De verdenking viel plots op de beroemde dichter Guillaume Apollinaire en de jonge Spaanse kunstenaar Pablo Picasso.

De aanleiding was pikant: een losbandige kennis van Apollinaire had eerder twee antieke Iberische stenen beeldjes uit het Louvre ontvreemd en voor een zacht prijsje aan Picasso verkocht, die de gezichten gebruikte als inspiratie voor zijn baanbrekende kubistische werk. Apollinaire belandde een week in de Parijse gevangenis La Santé en Picasso werd urenlang verhoord door de onderzoeksrechter. Beiden werden vrijgelaten toen bleek dat zij geen enkel benul hadden van de verdwijning van de Mona Lisa.

1. Het geheim van de glimlach zit in je eigen ogen

Eeuwenlang bogen kunstkenners en filosofen zich over de ongrijpbare glimlach van Lisa Gherardini: het ene moment straalt ze ingetogen vrolijkheid uit, het volgende moment lijkt haar blik kil of melancholisch. Neurobiologe Margaret Livingstone van Harvard University ontrafelde het fysiologische raadsel achter deze visuele illusie.

Leonardo da Vinci maakte meesterlijk gebruik van sfumato, een techniek waarbij schaduwen rond haar mondhoeken en ogen zijn opgebouwd uit tientallen transparante, vage verflagen zonder harde contourlijnen. Wanneer je haar lippen recht aankijkt, gebruikt je oog het centrale netvlies (de fovea), dat scherpe details ziet maar zachte schaduwen negeert: de glimlach lijkt dan te verdwijnen. Kijk je echter naar haar ogen of de achtergrond, dan vangt je perifere blik juist de vage contrasten rond haar mond op, waardoor haar lippen plotseling lijken op te krullen in een geheimzinnige lach.

Meer beroemde schilders

• 10 Beroemde Nederlandse Schilders
• Vincent van Gogh Schilderijen top 10
• Top 10 Rembrandt van Rijn Schilderijen
• Johannes Vermeer Schilderijen
• Leonardo Da Vinci Schilderijen
• Top 10 Salvador Dali Schilderijen
• Top 10 Piet Mondriaan Schilderijen
• Pablo Picasso Schilderijen
• Top 10 Beroemdste Schilderijen
• 10 Beroemde zelfportretten
• 10 Duurste Schilderijen
• Top 10 Italiaanse Schilders
• Andy Warhol schilderijen