Top 10 Beroemdste Klassieke Balletten aller Tijden

Klassiek ballet combineert fysieke topsport met theatrale dramatiek en symfonische meesterwerken. Terwijl vroege theaterdansers vooral dienden als decoratieve onderbreking van opera’s, groeide het avondvullende verhalende ballet in de negentiende en twintigste eeuw uit tot een zelfstandige kunstvorm met een wereldwijde canon. Dit zijn tien van de beroemdste en meest invloedrijke klassieke balletten uit de theatergeschiedenis.

10. Assepoester

Sergej Prokofjev begon in 1940 aan de partituur van Zolushka (Assepoester), maar de Duitse invasie van de Sovjet-Unie dwong hem het werk stil te leggen. Pas aan het einde van de Tweede Wereldoorlog legde hij de laatste hand aan het stuk, waarna de officiële première in november 1945 plaatsvond in het Bolsjojtheater in Moskou met sterdanseres Galina Oeljanova in de titelrol.

De choreografie van Rostislav Zakharov bracht het sprookje tot leven met scherpe muzikale contrasten, waaronder de dreigende klokslagen om middernacht. Een bepalende traditie in veel latere westerse producties, zoals die van Sir Frederick Ashton uit 1948, is dat de rollen van de twee valse stiefzusters met opzet door mannelijke solisten worden gedanst om het groteske en komische karakter van het duo te benadrukken.

9. Don Quixote

Wie verwacht dat de dolende ridder van Miguel de Cervantes de dansvloer domineert, komt bedrogen uit. In dit ballet uit 1869, gecreëerd door choreograaf Marius Petipa en componist Ludwig Minkus voor het Bolsjojtheater, dient Quichot slechts als komische toeschouwer. Het werkelijke verhaal draait om de vurige herbergdochter Kitri en de kapper Basilio, die tegen de zin van haar vader proberen te trouwen. Het werk staat bekend om zijn virtuoze Spaanse invloeden met castagnetten en tamboerijnen, met als technisch hoogtepunt de veeleisende Grand Pas de Deux in de slotakte.

8. Doornroosje

Het befaamde Rose Adagio geldt onder ballerina’s wereldwijd als een van de meest gevreesde passages uit het klassieke repertoire. Prinses Aurora moet minutenlang op het puntje van één spitzenvoet balanceren in een zogeheten attitude-positie, terwijl vier buitenlandse huwelijkskandidaten om de beurt haar hand aannemen zonder dat ze mag wankelen of haar evenwicht mag verliezen.

Tsjaikovski schreef de muziek in 1889 in nauwe samenwerking met de Franse balletmeester Marius Petipa. Petipa dicteerde de componist tot op de seconde nauwkeurig hoeveel maten en welk tempo elke afzonderlijke scène moest krijgen. Toen het stuk in januari 1890 in première ging in het Mariinskitheater in Sint-Petersburg, was tsaar Alexander III aanwezig. Zijn nuchtere reactie na afloop was slechts: “Zeer aardig”, wat Tsjaikovski diep krenkte. De tijd bewees echter het tegendeel: het werk groeide uit tot een van de meest geliefde tsaristische balletten.

7. Midzomernachtdroom

Choreograaf George Balanchine zette in 1962 voor het New York City Ballet een gedurfde stap door Shakespeares beroemde komedie om te smeden tot een avondvullend verhalend ballet. Omdat de oorspronkelijke toneelmuziek van Felix Mendelssohn uit 1842 te kort was om twee aktes te vullen, monteerde Balanchine er andere symfonische ouvertures van dezelfde componist doorheen. Het resultaat combineerde de snelle, atletische Amerikaanse dansstijl met sprookjesachtige personages zoals Puck, elfenkoning Oberon en de met een ezelshoofd getooide Spoel.

6. Le Sacre du Printemps

Tijdens de première op 29 mei 1913 in het pas geopende Théâtre des Champs-Élysées in Parijs moest de politie eraan te pas komen om toeschouwers uit elkaar te houden. De voorstelling van de Ballets Russes ontaardde binnen een kwartier in een historisch schandaal waarbij voorstanders en conservatieve operabezoekers elkaar met wandelstokken en hoeden te lijf gingen.

Het publiek raakte van streek door de compromisloze vernieuwing op het toneel. Igor Stravinsky brak met alle harmonische wetten door beukende, asymmetrische ritmes en dissonanten de zaal in te slingeren. Tegelijkertijd brak choreograaf Vaslav Nijinsky met de elegante tradities van het spitzenballet: zijn dansers stampten met naar binnen gedraaide voeten over de vloer in zware wollen gewaden om een heidens offerritueel uit het oude Rusland te verbeelden.

Hoewel het stuk destijds werd uitgejouwd, markeerde deze half uur durende oerkracht een definitief breekpunt. Het werk veranderde de moderne muziek en moderne dans voorgoed.

5. La Bayadère

Drieëndertig ballerina’s in smetteloos witte tutu’s dalen een voor een in een trage, hypnotiserende rij een helling af op het toneel, terwijl ze synchroon dezelfde veeleisende arabesque-pose herhalen. Deze scène, bekend als Het Koninkrijk der Schimmen, is het visuele handelsmerk van La Bayadère. Elke millimeter afwijking in arm- of beenpositie valt genadeloos op voor het publiek, waardoor het geldt als een van de zwaarste proeven voor het corps de ballet.

Het ballet ging in 1877 in Sint-Petersburg in première met muziek van Ludwig Minkus. Het dramatische plot over de Indiase tempeldanseres Nikiya, haar geliefde krijger Solor en een fatale slangenbeet raakte in het Westen pas breed bekend nadat Sovjet-choreografen het stuk in de tweede helft van de twintigste eeuw meenamen naar Europa en de Verenigde Staten.

4. De Notenkraker

Tijdens een reis naar Parijs in 1891 ontdekte Pjotr Iljitsj Tsjaikovski een pas uitgevonden muziekinstrument met een klokachtig, etherisch geluid: de celesta. De componist was zo bang dat rivalen als Rimski-Korsakov hem voor zouden zijn, dat hij zijn uitgever opdroeg het instrument in het diepste geheim naar Rusland te laten verschepen. Hij bewaarde de primeur voor De Notenkraker, waar de celesta de kenmerkende klankkleur vormt van de Dans van de Suikerspinfee.

Het libretto was gebaseerd op het sprookje van E.T.A. Hoffmann over het meisje Clara, haar speelgoednotenkraker en de strijd tegen de Muizenkoning. De première in december 1892 in Sint-Petersburg werd echter lauw ontvangen door recensenten, die klaagden dat de hoofdrollen te veel werden ingenomen door kinderen.

Pas toen George Balanchine in 1954 een eigen versie maakte voor het New York City Ballet en de Amerikaanse televisie het stuk omarmde, groeide de voorstelling uit tot een wereldwijde kersttraditie die vandaag de dag de belangrijkste inkomstenbron vormt voor talloze internationale balletgezelschappen.

3. Giselle

Toen het Franse publiek in juni 1841 de première van Giselle bijwoonde in de Parijse Opera, zag het de geboorte van het ultieme romantische ‘witte ballet’ (ballet blanc). Componist Adolphe Adam introduceerde leidmotieven in de muziek om personages herkenbaar te maken, terwijl prima ballerina Carlotta Grisi triomfeerde in de rol van het kwetsbare dorpsmeisje dat bezwijkt aan een gebroken hart nadat haar geliefde ontrouw blijkt.

Het tweede bedrijf ontleent zijn kracht aan een volksmythe die dichter Heinrich Heine optekende over de ‘Wilis’: geesten van jonge vrouwen die voor hun trouwdag zijn gestorven en ’s nachts mannen het bos in lokken om hen te dwingen te dansen tot ze dood neervallen. De combinatie van dramatisch acteerwerk in de eerste akte en gewichtloos zwevende sprongen in de tweede akte maakt de titelrol tot een van de meest gerespecteerde prestaties in de danswereld.

2. Romeo en Julia

Het had weinig gescheeld of Shakespeares beroemdste drama had op het toneel een bizar happy end gekregen. De Sovjet-autoriteiten en de directie van het Bolsjojtheater vonden de dood van de twee geliefden veel te somber voor het publiek en eisten dat Romeo en Julia aan het einde van het ballet in leven zouden blijven. Componist Sergej Prokofjev verzette zich fel, maar kreeg tegelijkertijd te horen dat zijn ritmisch complexe partituur door de dansers als ‘ondansbaar’ werd beschouwd.

De officiële Sovjet-première werd daardoor jarenlang tegengehouden. Pas nadat het werk in 1938 met succes in het Tsjechische Brno werd getoond, durfde het Kirov-ballet in Leningrad het stuk in 1940 aan te durven met choreograaf Leonid Lavrovski en ballerina Galina Oeljanova. Prokofjevs dreigende Dans van de Ridders (bekend van de Montagues en de Capulets) groeide sindsdien uit tot een van de meest herkenbare muziekstukken uit de twintigste eeuw.

1. Het Zwanenmeer

Dat Het Zwanenmeer vandaag geldt als het meest iconische ballet aller tijden, is een historisch wonder. Bij de allereerste opvoering in maart 1877 in het Bolsjojtheater in Moskou werd de productie genadeloos afgekraakt. De choreografie van Julius Reisinger werd beschreven als houterig en inspiratieloos, terwijl de muzikanten klaagden dat Tsjaikovski’s muziek veel te symfonisch en te moeilijk was om fatsoenlijk op de maat te dansen. Het stuk leek geruisloos in de vergetelheid te verdwijnen.

Pas na het overlijden van Tsjaikovski in 1893 besloten choreografen Marius Petipa en Lev Ivanov het werk in Sint-Petersburg volledig opnieuw op te bouwen. Ivanov ontwierp de poëtische, vloeiende bewegingen voor de ‘zwanenaktes’ bij het meer, terwijl Petipa het hofleven ensceneerde en de veeleisende dubbelrol van Odette (de witte zwaan) en Odile (de zwarte zwaan) tot stand bracht.

Deze herziene versie uit 1895 bevatte voor het eerst de legendarische reeks van 32 fouettés en tournant, uitgevoerd door de Italiaanse danseres Pierina Legnani. Sindsdien is de transformatie van de kwetsbare Odette naar de manipulatieve Odile de ultieme graadmeter voor de technische en dramatische beheersing van een ballerina.