Decennialang werd stand-up comedy gedomineerd door mannen en beweerden conservatieve zaaleigenaren doodleuk dat vrouwen niet grappig konden zijn. Deze tien comédiennes veegden die vooroordelen meedogenloos van tafel. Met vlijmscherpe observaties, taboedoorbrekende zelfspot en een stalen podiumdiscipline veroverden zij de grootste theaterzalen en comedyclubs ter wereld.
Van vroege wegbereiders tot hedendaagse streamingfenomenen: dit zijn tien van de beste vrouwelijke stand-up comedians uit de geschiedenis, afgeteld van tien naar één.
10. Ali Wong
In een strak gestreept jurkje, met een rode bril en een hoogzwangere buik van zeveneneenhalve maand stapte Ali Wong in 2016 het podium op voor haar Netflix-special Baby Cobra. Stand-upcomedy over het gezinsleven werd tot dan toe vrijwel altijd verteld vanuit het perspectief van vermoeide vaders. Wong zette die verhoudingen in één klap op hun kop met rauwe, ongefilterde observaties over vruchtbaarheidstrajecten, miskramen en de harde realiteit van het moederschap.
Twee jaar later herhaalde ze dat kunststukje in Hard Knock Wife (2018), opnieuw hoogzwanger en met evenveel bravoure. Wong bewees dat openhartigheid over het taboe rond vrouwelijk ouderschap en ambitie geen nicheonderwerp is, maar volle zalen over de hele wereld kan trekken. Haar latere bekroning met een Primetime Emmy Award voor de dramedy BEEF (2023) onderstreepte haar veelzijdigheid, al blijft het stand-uppodium haar artistieke thuisbasis.
9. Amy Schumer
Seksuele eerlijkheid, lichaamsbeeld en de hypocrisie van de datingwereld vormen al vanaf haar vroege clubjaren de spil van Amy Schumers oeuvre. Waar vrouwelijke comedians vroeger vaak werd opgedragen zich braaf of charmant voor te doen, koos Schumer bewust voor een schaamteloze en confronterende stijl. Met haar doorbraakspecial Mostly Sex Stuff (2012) en haar veelgeprezen sketchprogramma Inside Amy Schumer bewees ze een scherp oog te hebben voor genderstereotypen. Dat vertaalde zich niet veel later naar Hollywood, waar ze met de komedie Trainwreck (2015) liet zien dat haar vlijmscherpe gevoel voor timing ook op het witte doek moeiteloos overeind bleef.
8. Kathy Griffin
Geschoold in de befaamde Los Angeles improvisatieschool The Groundlings koos Kathy Griffin al snel voor een uniek stand-upgenre: het ongegeneerd ontleden van de Hollywood-sterrencultuur. Gewapend met hilarische ontmoetingen achter de schermen fileerde ze beroemdheden zonder aanzien des persoons. Haar succesvolle realityreeks My Life on the D-List (2005 – 2010) leverde haar twee Emmy Awards op, terwijl ze tegelijkertijd een haast onnavolgbaar tempo aanhield op de bühne.
Griffin vestigde een officieel wereldrecord door maar liefst zestien verschillende stand-upspecials op te nemen voor de Amerikaanse zender Bravo. In 2014 werd haar werk bekroond met een Grammy Award voor Best Comedy Album voor Calm Down Gurrl. Zelfs nadat een zware politieke rel in 2017 haar carrière tijdelijk stillegde, vocht ze zich terug naar uitverkochte zalen in binnen- en buitenland.
7. Sarah Silverman
Slechts achttien weken hield Sarah Silverman het begin jaren negentig vol als schrijfster en comédienne bij Saturday Night Live, waarna ze per fax werd ontslagen zonder dat ook maar één van haar sketches de uitzending had gehaald. Het bleek de aanzet tot een van de meest spraakmakende carrières in de Amerikaanse comedy.
Silverman ontwikkelde een meesterlijke podiumpersoonlijkheid die dreef op een scherp contrast: een ogenschijnlijk onschuldige, bijna zoete uitstraling gekoppeld aan gitzwarte humor. Ze sneed zonder blikken of blozen onderwerpen aan als religieus fanatisme, racisme, abortus en historische trauma’s. Met haar baanbrekende concertfilm Jesus Is the Magic (2005) zette ze die stijl definitief op de kaart.
Haar special We Are Miracles (2013) leverde haar een Primetime Emmy Award op voor het beste scenario. Silverman toonde daarmee aan dat provocatie pas echt werkt wanneer er een feilloze maatschappelijke analyse achter schuilgaat.
6. Wanda Sykes
Voordat Wanda Sykes een gevierde naam werd in comedyclubs, werkte ze vijf jaar lang als inkoopanalist voor de National Security Agency (NSA). De drang om het podium op te zoeken bleek echter sterker dan de veiligheid van een kantoorbaan bij de geheime dienst. Haar grote kans kwam in 1997, toen Chris Rock haar talent opmerkte en haar aannam als vaste schrijfster voor The Chris Rock Show, wat haar in 1999 een Emmy opleverde.
Sykes staat bekend om haar sonore stemgeluid, expressieve mimiek en nuchtere logica waarmee ze alledaagse absurditeiten en politieke misstanden blootlegt. In 2009 schreef ze geschiedenis toen ze als eerste Afro-Amerikaanse vrouw én eerste openlijk homoseksuele comédienne het prestigieuze White House Correspondents’ Dinner toesprak. Haar latere specials, waaronder Not Normal (2019), lieten zien dat haar maatschappijkritiek met de jaren alleen maar scherper is geworden.
5. Ellen DeGeneres
Slechts een handjevol comedians kreeg de eer, maar voor Ellen DeGeneres veranderde het in 1986 haar leven: Johnny Carson riep haar na haar debuutoptreden direct naar zijn bank. Het was de eerste keer in de geschiedenis van The Tonight Show dat een vrouwelijke comedian tijdens haar allereerste optreden die uitnodiging ontving. Carson zag meteen wat het publiek ook zag: een uitzonderlijk gevoel voor alledaagse observaties en een ontspannen, sympathieke podiumprésence.
Waar veel tijdgenoten kozen voor schokeffecten of cynisme, bouwde DeGeneres haar acts op rond herkenbare neuroses en fysieke verhalen, zoals haar befaamde imaginaire telefoongesprek met God. Haar veelgeprezen HBO-specials The Beginning (2000) en Here and Now (2003) bevestigden haar meesterschap in pure observational comedy. Zelfs na vijftien jaar focus op haar dagelijkse talkshow bewees haar terugkeer in Relatable (2018) dat ze de kunst van de grote zaal nog altijd tot in de finesses beheerste.
4. Whoopi Goldberg
Caryn Elaine Johnson, beter bekend als Whoopi Goldberg, behoort tot het uiterst selecte gezelschap van artiesten met een EGOT-status (een Emmy, Grammy, Oscar en Tony Award). Hoewel het grote publiek haar vooral kent van filmklassiekers en televisiedebatten, ligt haar artistieke fundament in rauwe, eenmans-theatershows.
In 1983 ontwikkelde ze The Spook Show, een reeks indringende monologen waarin ze uiteenlopende personages vertolkte, van een drugsverslaafde die een bezoek brengt aan Anne Frank tot een klein meisje dat droomt van blond haar. De legendarische regisseur Mike Nichols zag haar spelen en bracht de show in 1984 naar Broadway. De bijbehorende registratie leverde Goldberg in 1986 een Grammy Award op voor Best Comedy Album. Ze was pas de tweede Afro-Amerikaanse vrouw in de geschiedenis die deze onderscheiding won.
Vanaf 1986 presenteerde ze bovendien samen met Robin Williams en Billy Crystal de iconische Comic Relief-benefietavonden. Tussen twee giganten van de improvisatiehumor stond Goldberg moeiteloos haar mannetje, waarbij haar gortdroge reacties en messcherpe timing de shows legendarisch maakten.
3. Lily Tomlin
Vanaf haar landelijke doorbraak eind jaren zestig in het sketchprogramma Rowan & Martin’s Laugh-In weigerde Lily Tomlin te kiezen voor simpele grappenmakerij. In plaats van snelle one-liners creëerde ze complete menselijke werelden op het podium. Typetjes zoals de snauwende telefoniste Ernestine en het filosofische kind Edith Ann in haar reusachtige schommelstoel groeiden uit tot nationaal erfgoed. Voor haar album This Is a Recording ontving ze in 1972 al een Grammy Award. Haar meesterproef volgde in 1985 met de Broadway-hit The Search for Signs of Intelligent Life in the Universe, een solovoorstelling geschreven door haar partner Jane Wagner waarin Tomlin een dozijn personages speelde en een Tony Award in de wacht sleepte. Tomlin bewees daarmee dat stand-up niet alleen kan laten lachen, maar ook literaire diepgang kan bezitten.
2. Phyllis Diller
Op 37-jarige leeftijd, moeder van vijf kinderen en zonder enige podiumervaring besloot Phyllis Diller in 1955 auditie te doen in de befaamde club The Purple Onion in San Francisco. Stand-up comedy bestond in die tijd nagenoeg uitsluitend uit mannen in keurige pakken die grappen maakten over hun echtgenotes. Diller besloot die formule radicaal om te draaien. Ze betrad het podium in opzichtige, vormloze glittergewaden, met een wild getoupeerde pruik, een lange sigarettenhouder en een angstaanjagend harde lach.
Haar materiaal was een spervuur van zelfspot over haar huishoudelijke onkunde en haar fictieve echtgenoot ‘Fang’. Diller perfectioneerde de mechanica van de lach door een ongekend tempo te hanteren: ze vuurde regelmatig tot wel twaalf grappen per minuut af op het publiek. Ze bewees aan sceptische clubeigenaren dat een vrouw volle zalen op eigen kracht plat kon krijgen en brak daarmee eigenhandig het pad open voor alle vrouwelijke comedians die na haar kwamen.
1. Joan Rivers
“Vrouwen zijn niet grappig”, kreeg Joan Alexandra Molinsky begin jaren zestig te horen van vrijwel elke impresario in New York. Rivers weigerde op te geven. Ze sleepte zichzelf van donkere stripclubs naar rokerige kelderzaaltjes in Greenwich Village, waar ze haar act perfectioneerde tot een vlijmscherpe machine. Haar grote doorbraak volgde in 1965 bij The Tonight Show, waar Johnny Carson na haar optreden live op televisie verklaarde dat ze een ster zou worden.
Rivers werd Carsons vaste vervanger, maar toen ze in 1986 tekende voor haar eigen praatprogramma bij het pas opgerichte Fox-netwerk, verbrak Carson woedend elk contact. Ze werd 26 jaar lang geweerd bij NBC. Waar anderen na zo’n zakelijke en persoonlijke klap ten onder zouden gaan, heruitvond Rivers zichzelf als de koningin van de rode loper en de ongekroonde meester van het roasten. Haar gevleugelde uitspraak “Can we talk?” werd een internationaal synoniem voor genadeloze openhartigheid.
Tot aan haar overlijden in 2014, op 81-jarige leeftijd, stond Rivers vrijwel wekelijks op de planken in intieme comedyclubs om nieuw materiaal te testen. Haar tomeloze werkethiek, vlijmscherpe intelligentie en weigering om ooit een grap in te slikken maakten haar tot het grootste icoon dat het genre ooit heeft gekend. In 2015 werd haar nalatenschap postuum geëerd met een Grammy Award.
Reageren