Friedrich Nietzsche schreef zijn belangrijkste boeken in nog geen vijftien jaar, vaak met barstende hoofdpijn en half blind, in goedkope pensions in Zwitserland en Italië. In januari 1889 stortte hij in Turijn in. Hij was toen 44 en heeft daarna nooit meer een zin geschreven.
Wat hij naliet, is nog altijd het meest geciteerde en het meest verkeerd begrepen werk uit de moderne filosofie. Dit zijn tien van zijn kernideeën, en wat hij er zelf mee bedoelde.
1. God is dood, en dat is geen overwinning
De uitspraak “God is dood” komt uit De vrolijke wetenschap uit 1882. Het is geen triomfkreet van een atheïst. In de beroemdste versie rent een dolle man met een lantaarn over de markt en roept dat wij God hebben gedood, waarna hij vaststelt dat de omstanders niet eens beseffen wat ze hebben gedaan.
Nietzsche bedoelde dat het christelijke wereldbeeld zijn vanzelfsprekendheid had verloren in een cultuur die op wetenschap draaide. Zijn zorg was niet dat er geen God is, maar dat er een gat achterblijft waar eeuwenlang alle betekenis aan hing. Dat gat noemde hij nihilisme, en hij zag het als het grootste gevaar voor de eeuw die eraan kwam.
2. De Übermensch: de mens die zichzelf overwint
In Aldus sprak Zarathoestra uit 1883 introduceert Nietzsche de Übermensch als doel dat de mensheid zichzelf zou moeten stellen nu God is weggevallen. De mens is in zijn beeld geen eindpunt maar een touw, gespannen tussen dier en Übermensch. Iemand die niet leeft naar andermans regels, maar zelf waarden schept.
Het begrip is later gruwelijk misbruikt. Zijn zus Elisabeth Förster-Nietzsche beheerde na zijn instorting zijn nalatenschap en verbond zijn naam aan het Duitse nationalisme en antisemitisme, stromingen waar Nietzsche zelf met walging over schreef. De Übermensch gaat over zelfoverwinning, niet over een superieur ras.
3. De wil tot macht: de drang om te groeien
Nietzsche vermoedde dat achter al ons handelen niet het streven naar geluk zit, maar een drang tot uitbreiding, weerstand overwinnen en vormgeven. Die wil tot macht gaat niet over politieke heerschappij. Een kunstenaar die twintig keer opnieuw begint, doet er evengoed aan mee.
Let op met het boek dat deze titel draagt. De wil tot macht is nooit door Nietzsche uitgegeven, maar na zijn dood door zijn zus samengesteld uit losse notities, in een volgorde die zij zelf koos. Filosofen behandelen die bundel daarom met veel voorbehoud. Het idee zelf staat wel gewoon in werk dat hij wel publiceerde, zoals Voorbij goed en kwaad.
4. Moraal heeft een geschiedenis
In De genealogie van de moraal uit 1887 stelt Nietzsche een vraag die vóór hem nauwelijks gesteld werd: waar komen onze morele begrippen eigenlijk vandaan? Zijn antwoord is dat ze niet uit de hemel zijn komen vallen maar zijn ontstaan, en dat je hun ontstaansgeschiedenis kunt reconstrueren.
Zo komt hij tot het onderscheid tussen slavenmoraal en herenmoraal. De heersende klassen noemden ooit goed wat zij zelf waren: sterk, trots, zelfverzekerd. Daartegenover ontstond volgens hem uit wrok van de onderliggende partij een omkering, waarin nederigheid en zachtmoedigheid tot deugd werden verklaard en kracht tot zonde. Nietzsche riep niet op om terug te keren naar de herenmoraal; hij wilde laten zien dat onze vanzelfsprekendheden een verleden hebben.
5. Amor fati: leer je lot liefhebben
Als nieuwjaarsvoornemen voor 1882 schreef Nietzsche op dat hij wilde leren het noodzakelijke in de dingen als het mooie te zien. Dat is amor fati: niet wensen dat je leven anders was gelopen, ook niet op de punten waar het pijn deed.
Het is geen berusting en geen positief denken. Het verschil zit hem in de richting: je hoeft je lot niet fijn te vinden, je moet het niet meer willen ruilen. Dat Nietzsche dit uitgerekend opschreef terwijl hij jarenlang aan migraine, maagklachten en falend zicht leed, maakt het minder makkelijk af te doen als een spreuk voor op een tegeltje.
6. Eeuwige wederkeer: zou je dit leven nog eens doen?
De eeuwige wederkeer presenteert Nietzsche als een vraag van een demon die je ’s nachts opzoekt. Stel dat je dit leven precies zo, tot in het kleinste detail, oneindig vaak opnieuw zou moeten leven. Zou je die demon vervloeken, of zou je zeggen dat je nooit iets goddelijkers hebt gehoord?
Als gedachte-experiment werkt het als een meetlat. Elke keuze krijgt oneindig gewicht, want je kiest hem niet één keer maar altijd. Wie bij die gedachte ineenkrimpt, weet meteen welk deel van zijn leven niet klopt. Nietzsche noemde het zelf de zwaarste last die je jezelf kunt opleggen.
7. Het apollinische en het dionysische
Volgens Nietzsche wordt de mens verscheurd tussen twee fundamentele krachten, een idee dat hij in zijn debuut De geboorte van de tragedie uit 1872 uitwerkt. Het apollinische staat voor maat, vorm en heldere begrenzing. Het dionysische voor roes, muziek en het oplossen van je eigen grenzen.
Volgens hem ontstond de Griekse tragedie precies waar die twee elkaar raakten, en ging het mis toen Socrates en Euripides alles onder de rede probeerden te brengen. Nietzsche keek later zelf kritisch terug op dit boek, maar het onderscheid is blijven hangen. Kunst die alleen maar netjes is, doet niets met je; kunst die alleen maar chaos is, evenmin.
8. Waarheid is een leger metaforen
In een tekst uit 1873 die pas na zijn dood verscheen, schrijft Nietzsche dat waarheden metaforen zijn die we zijn vergeten als metafoor te herkennen. Munten waarvan de beeltenis is afgesleten, waardoor we ze nog slechts als metaal behandelen.
Daaruit groeide zijn perspectivisme: er bestaat geen blik van nergens, elk zien is een zien vanuit een positie, en hoe meer perspectieven je op iets kunt innemen, hoe vollediger je begrip. Dat is iets anders dan de moderne bewering dat alles maar een mening is. Nietzsche wilde de blinde vlek van elk standpunt blootleggen, niet het onderscheid tussen beter en slechter denken opheffen.
9. Wat mij niet doodt, maakt mij sterker
De zin komt uit Afgodenschemering uit 1889 en luidt in het origineel in de eerste persoon: wat mij niet doodt, maakt mij sterker. Het is een persoonlijke notitie van een man die op dat moment nauwelijks een dag zonder pijn doorkwam, geen algemene wet over tegenspoed.
Als motivatieposter is de zin dan ook vrij misleidend. Lijden maakt lang niet iedereen sterker; het sloopt mensen net zo vaak. Wat Nietzsche interesseerde, was het vermogen om iets met je ellende te doen in plaats van erdoor bepaald te worden. Zonder dat vermogen is het gewoon ellende.
10. Word wie je bent
De oproep “word wie je bent” is niet van Nietzsche zelf; hij haalde hem bij de Griekse dichter Pindarus vandaan en gaf zijn autobiografie Ecce Homo de ondertitel “hoe men wordt wat men is”.
Het betekent niet dat er ergens een echte jij verstopt zit die je alleen hoeft op te graven. Het is een opdracht, geen ontdekking. Je wordt jezelf door te kiezen, te oefenen en dingen af te leren, ook als je omgeving iets anders van je verwacht. Bij Nietzsche is een mens een project, geen gegeven.
Nietzsche wilde geen volgelingen. In Zarathoestra laat hij zijn hoofdpersoon zeggen dat men een leraar slecht beloont als men altijd leerling blijft. Wie zijn boeken leest als een handleiding voor het leven, doet dus precies wat hij verafschuwde. Ze zijn eerder bedoeld als dynamiet onder je eigen zekerheden, en wat daarna overeind blijft, moet je zelf uitzoeken.
Reageren