Bijna elke vierkante meter op aarde valt onder de soevereiniteit van een natiestaat, compleet met politie, rechtbanken en een nationaal wetboek. Maar er bestaan uitzonderingen waar historische verdragen, grensconflicten of geografische toevalligheden hebben geleid tot wetten die nergens anders ter wereld denkbaar zijn.
Op sommige van deze locaties verliest een centrale regering haar gezag zodra je een denkbeeldige lijn oversteekt. Elders ontbreekt elk overheidsgezag, of wisselt de nationale wetgeving keurig volgens de kalender.
Dit zijn tien plekken op aarde met een volstrekt uniek rechtssysteem of uitzonderlijke wetgeving.
10. Fazanteneiland: het eiland dat elk halfjaar van nationaliteit wisselt
Midden in de rivier de Bidasoa, precies op de grens tussen het Franse Hendaye en het Spaanse Irún, ligt een onbewoond eilandje van amper tweehonderd meter lang. Fazanteneiland (Île des Faisans of Isla de los Faisanes) is het oudste en kleinste wisselcondominium ter wereld. Door het Verdrag van de Pyreneeën uit 1659 wisselt het territorium elke zes maanden officieel van soevereiniteit. Van 1 februari tot en met 31 juli hoort het eiland bij Spanje; van 1 augustus tot en met 31 januari valt het onder Frans bestuur.
Het bestuur wisselt niet via diplomatieke verkiezingen, maar via de marine. Twee marineofficieren, de commandanten van Bordeaux en San Sebastián, treden om beurten op als vicekoning van het eiland. Alleen tijdens de officiële overdrachtsceremonie stappen functionarissen van beide landen aan wal om de registers en het gezag over te dragen.
9. Baarle-Nassau en Baarle-Hertog: de voordeurregel
Nergens ter wereld is een grens zo grillig versnipperd als in het Brabantse Baarle. Het dorp telt 22 Belgische exclaves van Baarle-Hertog en 8 Nederlandse enclaves van Baarle-Nassau, waardoor de staatsgrens kriskras door huizen, winkels en straten snijdt. Om juridische conflicten over belastingheffing of vergunningen op te lossen, geldt hier de zogeheten ‘voordeurregel’: het land waarin de officiële voordeur van een pand zich bevindt, bepaalt welk nationaal recht en welke belastingen van toepassing zijn.
Lokale bewoners maakten in het verleden handig gebruik van deze wetgeving. Wanneer de sluitingstijden van de horeca of de belastingtarieven in het buurland gunstiger waren, lieten huiseigenaren hun voordeur simpelweg enkele meters verplaatsen naar de andere kant van de grenstegels. Voor panden waar de grens exact door het midden van de voordeur snijdt, geldt een zeldzame uitzondering: zij krijgen twee huisnummers en vallen onder een gedeelde jurisdictie.
Tijdens de coronacrisis van 2020 leidde dit tot bizarre situaties. Omdat Nederland en België verschillende lockdownregels hanteerden, moest de plaatselijke vestiging van winkelketen Zeeman het Belgische deel van het winkeloppervlak met lint afzetten, terwijl klanten in het Nederlandse gedeelte van dezelfde winkel gewoon mochten afrekenen.
8. Sark: het laatste feodale stelsel van Europa
Tot december 2008 was het Kanaaleiland Sark formeel de laatste feodale staat van West-Europa. De Seigneur, die het eiland sinds 1565 in leen hield van de Britse kroon tegen een symbolische jaarlijkse betaling van twintig pond, bezat eeuwenlang exclusieve privileges, zoals het alleenrecht om duiven te houden en niet-gecastreerde honden te bezitten.
Pas na slepende rechtszaken door de Britse miljardairsbroers Barclay werd het eiland gedwongen om democratische verkiezingen in te voeren voor het parlement, de Chief Pleas.
Enkele historische wetten bleven wel bestaan: gemotoriseerde personenauto’s zijn op het hele eiland verboden. Vervoer vindt uitsluitend plaats te voet, per fiets, met paard en wagen of op een tractor.
7. Reservaten van Native Americans: casino-imperium
Binnen de grenzen van de Verenigde Staten liggen ruim driehonderd federaal erkende reservaten van inheemse volkeren. Juridisch gelden deze reservaten niet als reguliere gemeenten of provincies, maar als zogeheten domestic dependent nations.
Op grond van de Amerikaanse grondwet en historische verdragen bezitten inheemse stammen een verregaande stamsoevereiniteit (tribal sovereignty). Hierdoor hebben individuele Amerikaanse staten in de regel geen wetgevende macht op stamgrond, waardoor staatsverboden op kansspelen daar simpelweg niet van toepassing zijn.
Dit leidde in 1987 tot een historische doorbraak toen het Amerikaanse Hooggerechtshof in de zaak California v. Cabazon Band of Mission Indians bepaalde dat staten geen kansspelwetten mogen opleggen aan reservaten. Het Congres reguleerde dit een jaar later via de Indian Gaming Regulatory Act (IGRA). Waar deelstaten gokken streng verboden, mochten stammen gigantische casinocomplexen openen, zoals Foxwoods en Mohegan Sun. Die brachten miljarden op voor stammen die voorheen in diepe armoede leefden.
De afgelopen jaren verplaatst deze strijd zich naar het internet: juridische procedures bepalen momenteel of soevereine stammen via servers op hun eigen grondgebied ook digitale weddenschappen en online gokkasten mogen aanbieden aan spelers buiten het reservaat.
6. Mount Athos: vrouwenverbod sinds 1060
Het schiereiland Athos in het noordoosten van Griekenland vormt een autonome monnikenrepubliek onder het gezag van het Oecumenisch Patriarchaat van Constantinopel.
Hoewel het gebied formeel tot Griekenland behoort, is de zelfstandigheid verankerd in artikel 105 van de Griekse grondwet en specifiek erkend in het Griekse toetredingsverdrag tot de Europese Unie. Het meest opmerkelijke wettelijke voorschrift is het zogeheten avaton: een strikt verbod op de aanwezigheid van vrouwen op het gehele schiereiland.
Dit verbod werd al in het jaar 1060 uitgevaardigd door de Byzantijnse keizer Constantijn IX Monomachos om te voorkomen dat de monniken in hun celibaat in verleiding zouden worden gebracht. De wet gaat zelfs zo ver dat vrouwelijke gedomesticeerde dieren verboden zijn, met uitzondering van katten (om muizen te vangen) en kippen (omdat het eigeel nodig is voor het schilderen van iconen).
Vrouwen die toch een voet aan land zetten, riskeren volgens het Griekse strafrecht een gevangenisstraf van twee tot twaalf maanden.
5. Bir Tawil: het enige bewoonbare niemandsland
image: wikipedia/CC BY-SA 3.0
Tussen Egypte en Soedan bevindt zich een woestijngebied van 2.060 vierkante kilometer dat door geen enkel land ter wereld wordt opgeëist of bestuurd. Bir Tawil is daarmee het enige bewoonbare stuk terra nullius (niemandsland) op aarde. Het ontbreken van enige wetgeving is het bizarre gevolg van twee tegenstrijdige grensverdragen uit de koloniale tijd.
Groot-Brittannië trok in 1899 een kaarsrechte grens langs de 22e breedtegraad. Drie jaar later, in 1902, stelden de Britten een administratieve grens in die rekening hield met lokale nomadenstammen. Hierdoor kwam de vruchtbare en olierijke Hala’ib-driehoek aan de Rode Zee bij Soedan, terwijl het dorre Bir Tawil aan Egypte werd toegewezen. Beide landen claimen nu het waardevolle Hala’ib: Egypte beroept zich op de grens van 1899, en Soedan op die van 1902. Om hun aanspraak op Hala’ib niet te verzwakken, weigeren beide regeringen Bir Tawil op te nemen in hun grondgebied.
Er zijn geen grensposten, geen politiediensten, geen rechtbanken en geen belastingen. Hoewel westerse avonturiers er af en toe naartoe reizen om hun eigen ‘koninkrijk’ uit te roepen of een micronatie te stichten, erkent de internationale gemeenschap geen enkele van deze claims. Het gebied wordt feitelijk alleen bezocht door nomadische Ababda-stammen en illegale goudzoekers die opereren zonder enig overheidsgezag.
4. Longyearbyen en Spitsbergen: vrij wonen zonder visum en verboden te sterven
Het Noorse Spitsbergen bezit een uitzonderlijke rechtspositie dankzij het Spitsbergenverdrag van 1920. Noorwegen heeft weliswaar de soevereiniteit over de eilandengroep, maar burgers van alle landen die het verdrag hebben ondertekend (waaronder Nederland en België) hebben het wettelijke recht om er zonder visum of verblijfsvergunning te wonen, te werken en bedrijven te starten. Het eiland valt bovendien buiten het Schengengebied en heft geen btw, wat het fiscaal aantrekkelijk maakt.
Naast dit open verdrag kent de nederzetting Longyearbyen unieke lokale veiligheids- en gezondheidswetten. Wie zich buiten de bebouwde kom begeeft, is wettelijk verplicht om een grootkaliber vuurwapen mee te dragen ter verdediging tegen ijsberen. Daarnaast is het sinds de jaren vijftig verboden om op het eiland begraven te worden. Door de permafrost vergaan lichamen niet, waardoor virussen en bacteriën (zoals het Spaanse griepvirus uit 1918) eeuwenlang intact in de bevroren bodem bewaard kunnen blijven. Ernstig zieken en hoogbejaarden worden daarom verplicht overgebracht naar het Noorse vasteland.
3. Vaticaanstad: functioneel burgerschap onder canoniek recht
Met een oppervlakte van slechts 0,44 vierkante kilometer is Vaticaanstad de kleinste onafhankelijke staat ter wereld, maar qua wetgeving een van de meest afwijkende. Het land is een theocratische kiesmonarchie waar de paus alle wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht in één persoon verenigt. Het canoniek recht van de Rooms-Katholieke Kerk fungeert als de primaire rechtsbron; wereldlijke wetten gelden alleen subsidiair indien ze niet botsen met de kerkelijke leer.
Bovendien kent het Vaticaan geen burgerschap door geboorte of afstamming. Het staatsburgerschap is puur functioneel: men krijgt het paspoort uitsluitend zolang men een actieve functie bekleedt voor de Heilige Stoel, zoals kardinalen of leden van de Zwitserse Garde. Zodra het dienstverband eindigt, vervalt het paspoort automatisch en krijgt de betrokkene het Italiaanse staatsburgerschap.
2. Noord-Sentinel: totale afzondering en strafrechtelijke immuniteit
Op het eiland Noord-Sentinel leeft een van de laatste geïsoleerde volkeren ter wereld: de Sentinelezen. Waar de meeste staten hun nationale wetten actief opleggen aan hun gehele territorium, koos de Indiase overheid voor een omgekeerde juridische strategie. Via de Andaman and Nicobar Islands Protection of Aboriginal Tribes Regulation van 1956 stelde India een verboden zone in van vijf zeemijl (ongeveer 9,3 kilometer) rondom het eiland.
Het betreden van deze zone is een zwaar misdrijf voor buitenstaanders, maar de inheemse bewoners genieten een unieke de facto immuniteit. Wanneer Sentinelezen indringers doden die hun strand naderen, start de Indiase justitie geen strafrechtelijk onderzoek naar moord of doodslag en worden er geen verdachten gearresteerd. Dit bleek duidelijk in 2006, toen twee illegale krabbenvissers omkwamen, en in november 2018, toen de Amerikaanse evangelist John Allen Chau op het strand werd gedood. De Indiase autoriteiten lieten het lichaam bewust achter om het kwetsbare ecosysteem en de gezondheid van de geïsoleerde gemeenschap niet in gevaar te brengen met moderne ziekteverwekkers.
1. Antarctica: een continent zonder staat of soevereiniteit
Veertien miljoen vierkante kilometer ijs, geen enkele permanente bevolking en geen centrale regering: Antarctica is het enige continent op aarde dat niet toebehoort aan enige soevereine staat. Deze unieke status werd in 1959 vastgelegd in het Antarctisch Verdrag, dat inmiddels door meer dan vijftig landen is ondertekend. Het verdrag bevriest alle historische territoriale claims (onder meer van het Verenigd Koninkrijk, Noorwegen, Frankrijk, Chili en Argentinië) en verbiedt elke vorm van militaire activiteit, kernproeven en de opslag van radioactief afval.
Omdat er geen lokale wetgever of rechtbank bestaat, hanteren verdragsstaten het beginsel van ‘persoonlijke jurisdictie’. Wie op Antarctica een misdrijf begaat, wordt niet berecht volgens de wet van de locatie of van het onderzoeksstation, maar uitsluitend volgens het strafrecht van het land waarvan hij of zij staatsburger is. Wanneer een Franse wetenschapper op een Amerikaanse basis een diefstal pleegt, mag de Amerikaanse overheid diegene niet vervolgen; de verdachte moet worden overgedragen aan de Franse justitie.
Het Protocol van Madrid uit 1991 voegde daar een van de strengste milieubeschermingswetten ter wereld aan toe. Alle commerciële mijnbouw en winning van delfstoffen is voor onbepaalde tijd verboden. Daarnaast geldt dat al het menselijke afval, inclusief uitwerpselen van onderzoekers in veldkampen, verplicht moet worden ingevroren en van het continent moet worden afgevoerd om de ongerepte staat van het ijs te bewaren.
Reageren