Je lichaam is een machine die dingen doet waarvan je het bestaan niet vermoedt. Het gloeit, het rekent vooruit, het bouwt zichzelf om de tien jaar opnieuw op en het beschikt over een noodprogramma dat je waarschijnlijk nooit nodig zult hebben.
Sommige van die eigenschappen zijn stevig onderbouwd, andere blijven ook voor onderzoekers een raadsel. Dit zijn tien opmerkelijke dingen die het menselijk lichaam kan, en wat we er precies wel en niet van weten.
1. Je huid geeft licht
Mensen zenden voortdurend een uiterst zwakke lichtgloed uit. Japanse onderzoekers ontdekten dat in 2009 door vijf vrijwilligers in een volledig lichtdichte kamer te zetten met een camera die individuele fotonen kan tellen. De gloed bleek rond vier uur ’s middags het sterkst en het felst rond de wangen, het voorhoofd en de hals.
Zien doe je er niets van. Het licht is ongeveer duizend keer zwakker dan wat het menselijk oog kan waarnemen, ook in het pikkedonker. Het is een bijproduct van je stofwisseling: bij het verbranden van energie ontstaan vrije radicalen die reageren met eiwitten en vetten, en daarbij komt af en toe een foton vrij. Nuttig is het niet, het lekt gewoon uit je.
2. Je lichaam kan zich elektrisch opladen
Je zenuwstelsel draait volledig op elektriciteit. Elke zenuwcel bouwt een spanningsverschil op van ongeveer zeventig millivolt over zijn celmembraan en ontlaadt dat in pulsjes wanneer er een signaal doorheen moet. Je hart doet hetzelfde, wat de reden is dat een hartfilmpje überhaupt werkt.
Daarnaast laad je jezelf statisch op door wrijving met tapijt of kleding. Zo’n schok bij een deurklink kan zomaar tienduizend volt bedragen, maar de stroomsterkte is verwaarloosbaar klein en daarom onschadelijk. Het idee dat je met lichaamsstroom je telefoon zou kunnen opladen, gaat helaas niet op. Draagbare oogsters van lichaamswarmte en beweging halen in de praktijk milliwatts, genoeg voor een sensor of een hoorapparaat en verder niets.
3. Je hersenen voorspellen de toekomst
Signalen van je ogen naar je visuele hersenschors doen er ongeveer tachtig milliseconden over. Wat je ziet, is dus altijd het verleden. Om toch een bal te kunnen vangen, extrapoleert je brein continu waar dingen naartoe gaan en presenteert het je die schatting als heden.
Datzelfde voorspellen zit overal. Bij muziek bouwt je brein verwachtingen op over de volgende noot, en het aangename gevoel van een goed akkoord komt deels doordat die verwachting uitkomt of net niet. Ook bij taal loopt het vooruit: je hersenen hebben het laatste woord van een voorspelbare zin vaak al klaarliggen voordat het gezegd is.
4. Je darmen hebben een eigen zenuwstelsel
In de wand van je maag en darmen zit een netwerk van naar schatting vierhonderd tot zeshonderd miljoen zenuwcellen, het enterische zenuwstelsel. Het regelt de spijsvertering grotendeels zelfstandig en blijft zelfs functioneren als de verbinding met de hersenen wordt doorgesneden. Geen enkel ander orgaan kan dat.
Via de nervus vagus praat dit darmbrein wel degelijk met je hoofd, en dat verkeer loopt vooral van beneden naar boven. Eén veelgehoorde claim vraagt om nuance: het klopt dat ruim negentig procent van je serotonine in de darmen wordt gemaakt, maar die serotonine komt niet in je hersenen terecht. De darm-hersenas is een reëel en actief onderzoeksveld, maar wie beweert dat je stemming simpelweg uit je buik komt, loopt ver op de wetenschap vooruit.
5. Je immuunsysteem ruimt dagelijks beschadigde cellen op
Bij elke celdeling kunnen er fouten in het dna sluipen, en daar komen uv-licht, roken en gewone slijtage nog bovenop. “Elke dag ontstaan er in je lichaam kankercellen” is daarom niet ver bezijden de waarheid, al spreken onderzoekers liever van cellen met beginnende tumoreigenschappen.
De meeste daarvan worden gerepareerd of plegen zelfmoord via een ingebouwd programma. Wat overblijft, wordt opgeruimd door natural killer-cellen en T-cellen. Dat dit systeem echt werkt, blijkt uit patiënten die na een orgaantransplantatie afweeronderdrukkers slikken: zij krijgen aantoonbaar vaker bepaalde kankers. Immunologen noemen het proces immuunbewaking, en pas wanneer een cel eraan ontsnapt, ontstaat er een tumor.
6. Je herinnering aan pijn vervaagt
Vrouwen die net bevallen zijn, schatten de pijn hoog in. Vraag je het opnieuw na een jaar, dan valt die inschatting lager uit. Onderzoek laat zien dat de herinnering aan pijn systematisch afzwakt, terwijl de herinnering aan de gebeurtenis zelf gewoon intact blijft.
Hoe sterk dat gebeurt, hangt niet af van hormonen maar vooral van hoe de ervaring afliep. Wie de bevalling als positief heeft ervaren, herinnert zich de pijn later veel milder dan iemand voor wie het traumatisch was. Je hersenen wissen de pijn dus niet, ze herschrijven hem in het licht van de afloop.
7. Je hebt een ingebouwde klok
Diep in je hersenen, vlak boven de kruising van je oogzenuwen, ligt een klompje van twintigduizend cellen dat de tijd bijhoudt. Die biologische klok loopt uit zichzelf net iets langer dan een etmaal, ongeveer 24,2 uur, en wordt elke ochtend door daglicht bijgesteld.
Dat je soms net vóór je wekker wakker wordt, is geen toeval. Duitse onderzoekers lieten proefpersonen weten hoe laat ze gewekt zouden worden en zagen dat hun cortisolniveau ruim een uur van tevoren begon te stijgen, precies afgestemd op dat tijdstip. Bij proefpersonen die een ander tijdstip te horen kregen, gebeurde dat niet. Je lichaam bereidt het wakker worden dus actief voor.
8. Je skelet bouwt zichzelf voortdurend opnieuw op
Bot lijkt dood materiaal, maar er wonen twee soorten cellen in die elkaar in evenwicht houden. Osteoclasten breken oud botweefsel af, osteoblasten bouwen nieuw weefsel op. Samen vervangen ze ongeveer een tiende van je skelet per jaar, waardoor je grofweg elk decennium een nieuw geraamte hebt.
Sterk is het ook. Een blokje compact bot van een kubieke inch, zo’n zestien kubieke centimeter, kan in het laboratorium ruim achtduizend kilo dragen voordat het bezwijkt. Per kilo is bot daarmee steviger dan staal. Dat je toch een pols kunt breken bij een val komt doordat de kracht dan niet netjes verdeeld op zo’n blokje drukt, maar geconcentreerd op een dun bot onder een ongelukkige hoek.
9. Je zintuigen lopen door elkaar heen
Bij mensen met synesthesie is de scheiding tussen zintuigen deels weggevallen: zij zien kleuren bij muziek, proeven vormen of ervaren letters met een vaste kleur. Het komt bij ongeveer vier procent van de mensen voor en het is geen verbeelding, want de koppelingen blijven jarenlang identiek.
Ook bij de rest lopen de zintuigen meer door elkaar dan je zou denken. Bij het McGurk-effect zie je iemand “ga” zeggen terwijl je “ba” hoort, en dan hoor je iets ertussenin: je ogen overrulen letterlijk je oren. Overigens heeft schrikken van een hard geluid hier niets mee te maken; die reflex loopt via de hersenstam en is al binnen tien milliseconden voorbij, veel te snel voor de hersenschors.
10. Je hebt een oeroude duikreflex
Zodra koud water je gezicht raakt en je je adem inhoudt, schakelt je lichaam over. Je hartslag zakt binnen seconden met tientallen procenten, de bloedvaten in armen en benen knijpen dicht en je milt trekt samen om extra rode bloedcellen de circulatie in te persen. Alle zuurstof gaat naar hart en hersenen.
Dezelfde reflex zit bij zeehonden, walvissen en dolfijnen, en bij mensen is hij het sterkst in het eerste levensjaar. Het is de reden dat er af en toe iemand na een halfuur onder het ijs alsnog levend wordt gereanimeerd. Voor zo ongeveer iedereen is het een programma dat een heel leven ongebruikt blijft, tot het ene moment waarop het alles uitmaakt.
Reageren