Aan het einde van de negentiende eeuw schudde een groep vooruitstrevende kunstenaars het conservatieve Weense kunstklimaat wakker onder de vlag van de Wiener Secession. Hun voorman en eerste president was Gustav Klimt (1862 – 1918). Geïnspireerd door Byzantijnse mozaïeken, Japanse prentkunst en de psychoanalyse van tijdgenoot Sigmund Freud creëerde Klimt een weelderige wereld waarin erotiek, symboliek en bladgoud naadloos samensmolten. Dit zijn de tien beroemdste meesterwerken van Gustav Klimt, aftellend naar zijn meest iconische doek.
10. De Maagd (Die Jungfrau, 1913)
In dit kleurrijke doek uit zijn latere periode verruilt Klimt het overvloedige bladgoud voor een caleidoscoop aan zachte pasteltinten en felle bloemmotieven. Het schilderij toont een slapende jonge vrouw in het midden, omringd door ineengestrengelde vrouwenlichamen die samen een spiraalvormige wolk van stoffen vormen. Het werk verbeeldt de overgang van de maagdelijke droomwereld naar volwassen sensualiteit en geldt als een van de meest dynamische composities uit Klimts oeuvre, te zien in de Nationale Galerie in Praag.
9. Hoop II (Die Hoffnung II, 1907 – 1908)
Waar zwangerschap in de negentiende-eeuwse schilderkunst nauwelijks openlijk werd getoond, plaatste Klimt een hoogzwangere vrouw pontificaal in het middelpunt. Gehuld in een weelderig gedecoreerd gewaad met geometrische cirkels buigt de vrouw haar hoofd devoot naar beneden.
De spanning in het schilderij schuilt in de dreiging die onder het gewaad loert: ter hoogte van haar buik tekende Klimt een menselijke schedel, terwijl aan haar voeten drie vrouwenfiguren met gesloten ogen bidden. Het contrast tussen het ontluikende nieuwe leven en de onafwendbare dood weerspiegelt Klimts fascinatie voor de existentiële kringloop van het bestaan.
8. De Drie Leeftijden van de Vrouw (1905)
Dit intieme doek (te bezichtigen in de Galleria Nazionale d’Arte Moderna in Rome) vormt een poëtische meditatie over de vergankelijkheid van de menselijke schoonheid. Centraal staat een jonge moeder die haar slapende peuter teder tegen zich aan klempt, omgeven door een aura van kleurrijke ornamenten en bloemen.
Links van hen staat een naakte, voorovergebogen oude vrouw die haar gezicht achter haar haren verbergt. De meedogenloze weergave van haar verouderde huid, hangende schouders en blauwe aderen contrasteert scherp met de frisse porseleinen huid van de moeder, waarmee Klimt de onverbiddelijke tand des tijds zonder valse romantiek vastlegde.
7. Dood en Leven (Tod und Leben, 1910 – 1915)
Klimt beschouwde dit allegorische doek zelf als een van zijn belangrijkste figuratieve creaties. Op de Internationale Kunsttentoonstelling van Rome in 1911 won hij er zelfs de eerste prijs mee. Toch was de kunstenaar niet tevreden: in 1915 haalde hij het schilderij terug naar zijn atelier om de oorspronkelijk gouden achtergrond volledig over te schilderen in een gedempte, blauwgrijze tint.
De compositie is opgedeeld in twee strijdende kampen. Aan de rechterzijde klampt een bonte mensenzee van baby’s, geliefden en grootmoeders zich aan elkaar vast in een golf van vitaliteit en warmte.
Aan de linkerkant staat Magere Hein: een grijnzend skelet gehuld in een donker gewaad bezaaid met kruizen, rustend op een knots. De dood kijkt toe met een blik die suggereert dat hij alle tijd heeft, wetende dat het leven uiteindelijk altijd naar hem terugkeert.
6. De Boom des Levens (1905 – 1909)
Toen de steenrijke Belgische bankier Adolphe Stoclet de Oostenrijkse architect Josef Hoffmann vroeg om een paleisachtig woonhuis in Brussel te ontwerpen, kreeg Klimt de opdracht om de eetzaal te decoreren. Het resultaat was het befaamde Stoclet-fries, uitgevoerd in kostbare mozaïeken van marmer, koper, halfedelstenen en bladgoud.
Het centrale paneel toont een boom waarvan de takken in sierlijke, spiraalvormige krullen over de muren kronkelen. Tussen de takken zit een zwarte roofvogel, terwijl aan weerszijden figuren staan die de verwachting en de vervulling van de liefde symboliseren. Het werk geldt als het hoogtepunt van de art nouveau en het Gesamtkunstwerk-ideaal, waarbij architectuur en beeldende kunst volkomen in elkaar opgaan.
5. Danaë (1907)
In de Griekse mythologie wordt de koningsdochter Danaë door haar vader in een bronzen toren opgesloten om haar maagdelijkheid te bewaken. Oppergod Zeus weet echter binnen te dringen door zichzelf te veranderen in een gouden regen die haar bevrucht. Waar klassieke meesters zoals Titiaan en Rembrandt het tafereel theatraal neerzetten, focust Klimt puur op het erotische moment zelf: Danaë ligt in een foetushouding te slapen terwijl zware stromen goud tussen haar dijen vloeien, omlijst door een sluier van donkere zijde met gouden bollen.
4. De Beethovenfries (1902)
Voor de veertiende tentoonstelling van de Wiener Secession, gewijd aan componist Ludwig van Beethoven, ontwierp Klimt een monumentale muurschildering van maar liefst 34 meter breed en twee meter hoog. Het monumentale fries, geschilderd met lichte kalkverf en ingelegd met parelmoer, spiegels en halfedelstenen, diende als visuele interpretatie van Beethovens Negende Symfonie en Schillers Ode an die Freude.
Klimt verbeeldt de reis van de dolende mensheid op zoek naar verlossing. De toeschouwer trekt langs angstaanjagende vijandige machten: het monster Typhoön, vergezeld door de personificaties van Ziekte, Waanzin, Dood, Wellust en Onmatigheid.
De beproeving eindigt in een paradijselijk koor van engelen en een innige kus tussen twee geliefden, als symbool dat alleen de kunsten de mensheid kunnen bevrijden. Het fries was oorspronkelijk bedoeld als tijdelijke wanddecoratie en zou na afloop worden gesloopt, maar werd gered door een kunstverzamelaar en is na een decennialange restauratie weer permanent te bewonderen in het Weense Secessionsgebouw.
3. Judith I (1901)
Het Bijbelse verhaal van Judith, de vrome Joodse weduwe die legeraanvoerder Holofernes onthoofdt om haar belaagde stad Bethulië te redden, werd eeuwenlang afgebeeld als een daad van nobele zelfopoffering. Klimt brak radicaal met die traditie en transformeerde Judith tot de ultieme femme fatale van het Weense fin de siècle.
Met halfgesloten ogen, een licht geopende mond en een zware gouden halsband kijkt Judith de toeschouwer uitdagend en triomfantelijk aan, terwijl ze het afgehakte hoofd van Holofernes achteloos onder haar arm geklemd houdt. Het publiek in Wenen was zó geschokt door de zinnelijke uitstraling dat velen weigerden te geloven dat het om de vrome Judith ging; het doek werd spottend ‘Salome met het hoofd van Johannes de Doper’ genoemd.
2. Portret van Adele Bloch-Bauer I (1907)
Als echtgenote van een vermogende suikerfabrikant was Adele Bloch-Bauer een van de belangrijkste beschermvrouwen van de Weense avant-garde. Klimt werkte ruim drie jaar aan dit portret en maakte meer dan honderd voorstudies. Het resultaat geldt als het meest verfijnde voorbeeld van zijn Gouden Periode: met behulp van goud- en zilverblad creëerde hij een Byzantijnse droomwereld vol Egyptische oogmotieven en geometrische spiralen, waaruit alleen het zachtmoedige gezicht en de fijne handen van Adele levensecht naar voren treden.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het doek door de nazi’s geroofd uit het paleis van de familie Bloch-Bauer. Na de oorlog belandde het in de Oostenrijkse staatsgalerie, waar het decennialang bekendstond als de Oostenrijkse Mona Lisa.
Rond de eeuwwisseling begon Adeles erfgename Maria Altmann een spraakmakende juridische strijd tegen de Oostenrijkse staat. In 2006 kende een arbitragecommissie het schilderij toe aan Altmann, waarna het werd aangekocht door cosmeticamagnaat Ronald Lauder voor de Neue Galerie in New York voor het toenmalige recordbedrag van 135 miljoen dollar.
1. De Kus (Der Kuss, 1907 – 1908)
Er is geen kunstwerk dat de Weense art nouveau zó volmaakt belichaamt als De Kus. Op een met wilde bloemen begroeide afgrond knielt een paar, gehuld in glinsterende gewaden van bladgoud en platina. Klimt gebruikt geometrische symboliek om het mannelijke en vrouwelijke te contrasteren: de man draagt hoekige zwarte en grijze rechthoeken, terwijl de vrouw is versierd met zachte, ronde bloemvormen.
Klimt schilderde het doek op het absolute hoogtepunt van zijn creatieve vermogen. Toen het in 1908 voor het eerst werd geëxposeerd op de Weense Kunstschau (onder de titel Liebespaar), was de Oostenrijkse staat zó onder de indruk dat het ministerie van Onderwijs het doek direct aankocht voordat de verf goed en wel droog was, voor een bedrag van 25.000 kronen (vijftig keer meer dan de gangbare prijs voor een schilderij in die tijd). Tegenwoordig vormt het doek in museum Slot Belvedere in Wenen een van de beroemdste pelgrimsoorden voor kunstliefhebbers ter wereld.
Reageren