Wie iets bedenkt, bepaalt zelden wat de wereld ermee doet. Een explosief voor de mijnbouw wordt een oorlogswapen, een advertentietruc verpest het halve internet en een koffiecapsule vult vuilnisbelten.
Sommige uitvinders worstelden daar de rest van hun leven mee. Anderen weigerden juist elke vorm van schuld. Dit zijn tien uitvindingen die hun makers zijn blijven achtervolgen, en wat die makers er zelf over zeiden.
1. Dynamiet: Alfred Nobel
Alfred Nobel patenteerde dynamiet in 1867 met een oprecht veiligheidsmotief. Vloeibare nitroglycerine ontplofte bij het minste of geringste en had in 1864 zijn eigen broer Emil het leven gekost. Door het spul te binden aan kiezelgoer maakte Nobel het hanteerbaar. Tunnels, kanalen en mijnen werden er letterlijk mee uitgehakt.
Het verhaal wil dat een Franse krant hem in 1888 per ongeluk dood verklaarde onder de kop “de koopman des doods is dood”, en dat Nobel daarop zijn testament omgooide. Historici hebben dat knipsel nooit teruggevonden; de anekdote duikt pas op in een biografie uit 1959. Wat wel vaststaat: in 1895 tekende Nobel een testament dat vrijwel zijn hele vermogen naar de Nobelprijzen liet gaan, waaronder een prijs voor vrede.
2. AK-47: Michail Kalasjnikov
Michail Kalasjnikov ontwierp zijn aanvalsgeweer voor het Rode Leger, na zelf gewond te zijn geraakt aan het front. Het wapen werd wereldwijd nagebouwd, vaak zonder licentie, en is met naar schatting honderd miljoen exemplaren het meest verspreide vuurwapen ooit. Het staat zelfs in de vlag van Mozambique.
Publiekelijk hield Kalasjnikov altijd vol dat politici verantwoordelijk waren, niet hij. Privé lag dat anders. In 2013, kort voor zijn dood, schreef hij een brief aan de patriarch van de Russische Orthodoxe Kerk waarin hij sprak van ondraaglijke zielenpijn en zich afvroeg of hij schuldig was aan alle doden. Eerder had hij al gezegd liever een grasmaaier voor boeren te hebben bedacht.
3. Pop-upadvertenties: Ethan Zuckerman
Ethan Zuckerman werkte halverwege de jaren negentig bij Tripod, een site waar gebruikers gratis webpagina’s konden maken. Toen een autofabrikant klaagde dat zijn banner naast expliciete gebruikersinhoud stond, bedacht Zuckerman een oplossing: gooi de advertentie in een apart venster, los van de pagina. De pop-up was geboren.
In 2014 schreef hij een lang essay in The Atlantic waarin hij zijn excuses aanbood. Zijn punt ging verder dan irritatie: door advertenties tot verdienmodel van het web te maken, werd het verzamelen van persoonsgegevens de motor achter het hele internet. Hij noemde dat de erfzonde van het web.
4. Keurig K-Cups: John Sylvan
John Sylvan bedacht de koffiecapsule voor kantoren, zodat collega’s niet de hele dag aan een verschaalde kan koffie vastzaten. Hij verkocht zijn aandeel in Keurig in 1997 voor vijftigduizend dollar, ruim voordat het bedrijf miljarden capsules per jaar ging verkopen. De capsules waren jarenlang nauwelijks te recyclen.
Sylvan vertelde in 2015 aan The Atlantic dat hij er soms spijt van heeft en zelf geen Keurig-apparaat in huis heeft. Hij vindt het bovendien te duur voor wat het is. Inmiddels zijn de capsules in de meeste landen wel recyclebaar, al blijft de vraag of ze ook daadwerkelijk in de juiste bak belanden.
5. Loodhoudende benzine: Thomas Midgley Jr.
Thomas Midgley Jr. loste in 1921 het klopprobleem van benzinemotoren op met tetraethyllood. Negen jaar later bedacht hij ook nog cfk’s als veilig koelmiddel. Twee vindingen, twee wereldwijde milieurampen: lood dat het IQ van generaties kinderen aantastte, en gassen die het ozonlaatje boven Antarctica openscheurden.
Spijt kreeg hij nooit. Toen arbeiders in zijn fabrieken in 1924 stierven aan loodvergiftiging, waste Midgley op een persconferentie demonstratief zijn handen in het spul en ademde hij de damp een minuut lang in om te bewijzen dat het ongevaarlijk was. Kort daarna moest hij zelf maanden herstellen van loodvergiftiging. Milieuhistoricus J.R. McNeill schreef later dat geen enkel ander organisme in de geschiedenis zoveel invloed op de atmosfeer heeft gehad.
6. Atoombom: J. Robert Oppenheimer
Oppenheimer leidde het Manhattan-project in Los Alamos en zag op 16 juli 1945 in de woestijn van New Mexico de eerste kernexplosie. Decennia later vertelde hij voor de camera dat hem op dat moment een regel uit de Bhagavad Gita te binnen schoot: “Nu ben ik de Dood geworden, de vernietiger van werelden.”
Na Hiroshima en Nagasaki zei hij tegen president Truman dat hij bloed aan zijn handen had. Truman schold hem daarna uit voor huilebalk en wilde hem niet meer ontvangen. Oppenheimer verzette zich vervolgens fel tegen de waterstofbom, maar noemde het bouwen van de atoombom zelf nooit een fout. Zijn positie was ingewikkelder dan spijt: hij vond dat natuurkundigen de zonde hadden leren kennen, en dat die kennis niet meer weg te denken viel.
7. Pepperspray: Kamran Loghman
Kamran Loghman ontwikkelde in de jaren tachtig samen met de FBI de politieversie van pepperspray en schreef het bijbehorende trainingsprogramma. Het idee was een middel dat een agent kon inzetten in plaats van zijn wapenstok of pistool. Als niet-dodelijk alternatief was het een aantoonbare verbetering.
In november 2011 zag hij op televisie hoe een agent op de campus van UC Davis een rij zittende, vreedzame studenten van dichtbij in het gezicht spoot. Loghman noemde het in The New York Times een vorm van wreedheid die hij nooit had voorzien, en zei dat de spray voor precies dat soort situaties nooit bedoeld was. De beelden gingen viraal en de universiteit betaalde miljoenen aan schikkingen.
8. Militaire drones: Abraham Karem
Abraham Karem bouwde in zijn garage in Los Angeles de Albatross, een onbemand vliegtuigje dat 48 uur in de lucht kon blijven. Via de Amber en de Gnat groeide dat ontwerp uit tot de Predator, die vanaf 1995 in dienst kwam en later raketten onder de vleugels kreeg.
Karem is het buitenbeentje in dit rijtje, want hij heeft geen spijt. “Ik was niet degene die raketten onder de Predator hing”, zei hij; hij wilde alleen onbemande toestellen die net zo betrouwbaar vlogen als bemande. Over de bewapening is hij stellig: oorlogen zijn verwoestend, en volgens hem maakt een drone die urenlang meekijkt voordat hij iets afvuurt de schade juist kleiner. Critici wijzen op duizenden burgerdoden bij droneaanvallen.
9. Agent Orange: Arthur Galston
Arthur Galston onderzocht als promovendus in 1943 een stof die sojabonen sneller moest laten bloeien, zodat ze ook in koudere streken te telen waren. Hij ontdekte dat een hogere dosis het tegenovergestelde deed: de plant verloor al zijn bladeren. Het Amerikaanse leger zag daar iets heel anders in dan een landbouwkundige toepassing.
Op dat spoor ontstonden de ontbladeringsmiddelen die in Vietnam boven de jungle werden uitgestrooid. Het beruchte Agent Orange bleek verontreinigd met dioxine, met kanker en aangeboren afwijkingen tot gevolg. Galston voelde zich medeverantwoordelijk, voerde jarenlang campagne in Washington en droeg eraan bij dat het middel in 1971 uit Vietnam verdween. De rest van zijn carrière wijdde hij aan bio-ethiek.
10. De Segway: Dean Kamen
Zelden is een product zo opgeklopt als de Segway. Voor de onthulling in december 2001 lekten investeerders dat de uitvinding belangrijker zou zijn dan het internet en dat steden er opnieuw omheen gebouwd zouden worden. Kamen zelf mikte op tienduizend verkochte exemplaren per week.
In bijna twintig jaar tijd gingen er in totaal ongeveer honderdveertigduizend over de toonbank, vooral naar toeristenrondleidingen en winkelcentrumbewaking. De pr-schade werd compleet toen de nieuwe eigenaar van het bedrijf in 2010 met een Segway van een klif reed en om het leven kwam. In 2020 stopte de productie. Kamen sprak nooit van spijt over het apparaat zelf, wel van teleurstelling over hoe weinig de wereld ermee deed.
Wat deze tien verhalen verbindt, is niet de spijt maar de machteloosheid. Een uitvinding verlaat het lab en gaat dan zijn eigen gang, aangestuurd door legers, marketeers en gebruikers die de bedenker nooit heeft gesproken. Sommigen probeerden dat later recht te zetten, anderen keken de andere kant op. Wie vandaag iets bouwt, staat voor precies dezelfde vraag, alleen dan met minder tijd om erover na te denken.
Reageren