Top 10 Beroemde Klokkenluiders

Klokkenluiders staan regelmatig in het middelpunt van de belangstelling. Het zijn personen die geheime misstanden, corruptie of illegale surveillance binnen bedrijven en overheidsinstanties naar buiten brengen omdat zij vinden dat het algemeen belang zwaarder weegt dan geheimhouding. Hoewel wetgeving hen op papier vaak bescherming belooft, betaalden de meesten een torenhoge persoonlijke, financiële of juridische prijs voor hun onthullingen. Dit zijn de tien bekendste klokkenluiders uit de geschiedenis.

10. Ad Bos

Ad Bos bewees aan het begin van deze eeuw hoe kwetsbaar een klokkenluider in Nederland kan zijn. Als directeur van bouwbedrijf Koop Tjuchem ontdekte hij eind jaren negentig een geheime schaduwboekhouding. De beruchte ordners bevatten onomstotelijk bewijs van structurele illegale prijsafspraken, omkoping van ambtenaren en vooroverleg tussen aannemers bij grote infrastructurele overheidsprojecten.

Toen justitie aanvankelijk weinig met zijn signalen deed, overhandigde Bos zijn administratie in november 2001 aan het televisieprogramma Zembla. De uitzending ontketende een politieke aardverschuiving die leidde tot de parlementaire enquête naar de bouwfraude in 2002. Voor Bos zelf volgde echter een nachtmerrie: hij raakte zijn baan en bezittingen kwijt, woonde noodgedwongen jarenlang in een camper en werd door het Openbaar Ministerie zelf vervolgd wegens vermeende omkoping, waarvan hij pas later werd vrijgesproken. Pas in 2009 kende de Staat hem een schadevergoeding van ruim vijf ton toe.

9. Paul van Buitenen

Als assistent-accountant bij de financiële controledienst van de Europese Commissie stuitte Paul van Buitenen eind jaren negentig op wijdverbreide vriendjespolitiek, wanbeheer en fraude. Hoge functionarissen, onder wie de Franse Eurocommissaris Édith Cresson, bleken miljoenen aan Europese subsidies toe te spelen aan kennissen, familieleden en dubieuze adviesbureaus.

Nadat zijn interne rapporten herhaaldelijk in de doofpot werden gestopt, speelde Van Buitenen eind 1998 een lijvig dossier door aan de Groenen-fractie in het Europees Parlement. De Commissie schorste hem direct en halveerde zijn salaris, maar de publieke verontwaardiging was niet meer te stuiten. In maart 1999 trad de voltallige Europese Commissie onder leiding van Jacques Santer collectief af: een unicum in de Europese geschiedenis. Van Buitenen richtte in 2004 de partij Europa Transparant op en werd met twee zetels rechtstreeks gekozen in het Europees Parlement.

8. Mordechai Vanunu

De Israëlische nucleair technicus Mordechai Vanunu doorbrak in 1986 een van de strengst bewaakte staatsgeheimen ter wereld. Tijdens zijn werkzaamheden in het ondergrondse onderzoekscentrum van Dimona, gelegen in de Negev-woestijn, smokkelde hij in het geheim een fotocamera naar binnen. Met bijna zestig foto’s leverde hij aan de Britse krant The Sunday Times het eerste onomstotelijke bewijs dat Israël over een aanzienlijk arsenaal aan kernwapens beschikte.

Voordat het geruchtmakende artikel kon verschijnen, lokte een vrouwelijke geheim agente van de Mossad hem vanuit Londen naar Rome. Daar werd Vanunu gedrogeerd, ontvoerd en per vrachtschip naar Israël overgebracht. Een geheime militaire rechtbank veroordeelde hem wegens spionage en hoogverraad tot achttien jaar gevangenisstraf, waarvan hij er meer dan elf doorbracht in eenzame opsluiting in een cel van twee bij drie meter. Sinds zijn vrijlating in 2004 mag hij het land niet verlaten en gelden er strenge beperkingen op zijn bewegingsvrijheid.

7. Karen Silkwood

Als laborante in de plutoniumfabriek van Kerr-McGee in Oklahoma raakte Karen Silkwood begin jaren zeventig gealarmeerd door de gebrekkige veiligheidsprotocollen. Werknemers werden regelmatig blootgesteld aan radioactieve stoffen, en kwaliteitscontroles op splijtstofstaven voor kernreactoren bleken opzettelijk te worden vervalst. Silkwood sloot zich aan bij de vakbond en begon bewijzen te verzamelen.

In november 1974 testte ze zelf herhaaldelijk positief op gevaarlijk hoge doses plutonium, zelfs in haar woning. Op 13 november 1974 reed de 28-jarige activiste naar een ontmoeting met een onderzoeksjournalist van The New York Times en een vakbondsbestuurder, met op de passagiersstoel een map vol documenten. Haar auto raakte van de weg en botste tegen een betonnen duiker; Silkwood overleed ter plekke. Hoewel de politie sprak van een eenzijdig ongeval, wezen deuksporen op de achterbumper op een mogelijke aanrijding van achteren. De bewuste map met documenten werd op de rampplek nooit teruggevonden. Mike Nichols verfilmde haar strijd in 1983 in de filmklassieker Silkwood met Meryl Streep.

6. Philip Agee

Twaalf jaar lang diende Philip Agee als operationeel officier voor de Amerikaanse inlichtingendienst CIA, met standplaatsen in onder meer Ecuador, Uruguay en Mexico. Gedesillusioneerd door de geheime operaties waarmee de Verenigde Staten linkse bewegingen ondermijnden en dictatoriale regimes ondersteunden, nam hij in 1968 ontslag.

In 1975 publiceerde Agee zijn opzienbarende boek Inside the Company: CIA Diary. Hierin deed hij niet alleen een boekje open over geheime staatsgrepen en desinformatiecampagnes, maar onthulde hij ook de identiteit en dekmantels van zo’n 250 actieve CIA-medewerkers. De Amerikaanse autoriteiten trokken in 1979 zijn paspoort in en oefenden zware druk uit op Europese bondgenoten om hem uit te wijzen. Agee leefde decennialang als banneling en overleed in 2008 in de Cubaanse hoofdstad Havana.

5. Frank Serpico

Eerlijk blijven te midden van wijdverbreid gesjoemel bleek voor NYPD-rechercheur Frank Serpico levensgevaarlijk. In de jaren zestig weigerde hij pertinent om mee te delen in de vaste steekpenningen die winkeliers, gokkers en horeca-uitbaters maandelijks betaalden aan New Yorkse agenten. Pogingen om deze structurele corruptie via interne leidinggevenden aan te kaarten liepen op niets uit.

Samen met collega David Durk stapte hij in het voorjaar van 1970 naar The New York Times. De voorpagina-onthullingen dwongen burgemeester John Lindsay tot het instellen van de Knapp-commissie, die de diepgewortelde politierot grondig blootlegde. Collega’s zagen Serpico als een verrader. Tijdens een drugsactie in Brooklyn in februari 1971 werd hij door een verdachte in het gezicht geschoten, terwijl zijn partners weigerden in te grijpen of direct medische hulp in te roepen. Serpico overleefde het ternauwernood en verhuisde naar Europa, waar hij bijna tien jaar lang in alle anonimiteit op een boerderij in het Drentse Orvelte woonde.

4. Chelsea Manning

Als inlichtingenanalist bij het Amerikaanse leger in Irak had Chelsea Manning (destijds Bradley Manning) toegang tot zwaarbeveiligde militaire databanken. Gechoqueerd door het grote aantal burgerslachtoffers en de manier waarop militaire rapportages de werkelijkheid verhulden, kopieerde zij begin 2010 honderdduizenden bestanden en speelde die door aan klokkenluidersplatform WikiLeaks.

Onder het gelekte materiaal bevonden zich dagrapporten uit de oorlogen in Irak en Afghanistan, een kwart miljoen diplomatieke kabels en de beruchte boordvideo Collateral Murder. Op die video is te zien hoe de bemanning van een Amerikaanse Apache-helikopter in Bagdad luchthartig het vuur opent op een groep ongewapende mannen, onder wie twee verslaggevers van persbureau Reuters. Manning werd in mei 2010 gearresteerd en in 2013 veroordeeld tot 35 jaar militaire gevangenisstraf. Vlak voor het einde van zijn ambtstermijn in januari 2017 zette president Barack Obama haar resterende straf om, waardoor Manning na zeven jaar hechtenis vrijkwam.

3. Daniel Ellsberg

Daniel Ellsberg gold als een gerespecteerd defensieanalist bij de RAND Corporation en had meegewerkt aan een geheime, zevenduizend pagina’s tellende studie van het Pentagon naar de politieke en militaire besluitvorming in de Vietnamoorlog. Tijdens het bestuderen van de documenten ontdekte hij dat vier opeenvolgende presidenten (van Harry Truman tot Lyndon B. Johnson) het Congres en het Amerikaanse publiek doelbewust hadden misleid over de motieven, de escalaties en de feitelijke kansloosheid van de strijd.

Vanaf 1969 begon Ellsberg de geheime studie heimelijk te kopiëren op een Xerox-apparaat, waarna hij de zogeheten Pentagon Papers in 1971 lekte naar The New York Times en The Washington Post. De regering-Nixon probeerde de publicatie via de hoogste rechters te blokkeren, maar het Hooggerechtshof oordeelde dat de persvrijheid zwaarder woog. Om Ellsberg in diskrediet te brengen, liet het Witte Huis een speciaal inbraakteam (‘de loodgieters’) inbreken in het kantoor van zijn psychiater. Wegens dit grove wangedrag van de overheid verklaarde de rechter de rechtszaak tegen Ellsberg in 1973 nietig. Ellsberg bleef tot zijn dood in juni 2023 een gedreven pleitbezorger voor vrede en openbaarheid van bestuur.

2. Edward Snowden

Systeembeheerder Edward Snowden werkte via defensieaannemer Booz Allen Hamilton voor de Amerikaanse National Security Agency (NSA) toen hij ontdekte hoe ver de arm van de surveillance-industrie reikte. Geheime programma’s zoals PRISM stelden de inlichtingendienst in staat om rechtstreeks toegang te krijgen tot de servers van techgiganten als Google, Apple en Microsoft, waardoor wereldwijd miljarden privégesprekken, zoekopdrachten en locatiegegevens zonder gerechtelijk bevel werden opgeslagen en geanalyseerd.

In mei 2013 vloog hij met duizenden gedownloade documenten naar Hongkong, waar hij journalisten Glenn Greenwald en Laura Poitras in een hotelkamer ontmoette. De publicaties ontketenden een internationaal debat over massa-surveillance en privacyrechten. Toen de Verenigde Staten zijn paspoort annuleerden terwijl hij onderweg was naar Latijns-Amerika, strandde Snowden in de transitzone van de luchthaven van Moskou. Rusland verleende hem asiel, en in september 2022 verkreeg hij het Russische staatsburgerschap.

1. Mark Felt (Deep Throat)

Ruim dertig jaar lang was ‘Deep Throat’ het best bewaarde geheim van de Amerikaanse journalistiek. Tijdens het onderzoek naar het Watergate-schandaal in 1972 ontmoette Washington Post-verslaggever Bob Woodward zijn anonieme bron regelmatig diep in de nacht in afgelegen ondergrondse parkeergarages in Washington D.C. Met gecodeerde boodschappen en cryptische hints wees de insider de journalisten de weg door het web van illegale afluisterpraktijken en doofpotoperaties die rechtstreeks naar het Witte Huis leidden, wat in augustus 1974 resulteerde in het aftreden van president Richard Nixon.

Pas in 2005 onthulde de toen 91-jarige Mark Felt via een interview in Vanity Fair dat hij de man achter de schuilnaam was. Als adjunct-directeur van de FBI had hij destijds inzage in alle onderzoeksgegevens en ergerde hij zich aan de pogingen van de regering-Nixon om het federale onderzoek te saboteren. Daarbij ontzenuwde de geschiedenis meteen een hardnekkige mythe: de legendarische aanwijzing “Follow the money” werd in werkelijkheid nooit door Felt uitgesproken, maar werd jaren later door scenarioschrijver William Goldman bedacht voor de Hollywoodverfilming All the President’s Men.