Van de ruim honderdveertig schilderijen die de Mexicaanse kunstenares Frida Kahlo (1907 – 1954) tijdens haar leven maakte, zijn er ongeveer vijfenvijftig zelfportretten. “Ik schilder mezelf omdat ik zo vaak alleen ben en omdat ik de persoon ben die ik het beste ken,” verklaarde ze zelf over die keuze.
Nadat ze op zesjarige leeftijd werd getroffen door polio en op 17 september 1925 op achttienjarige leeftijd ternauwernood een zwaar ongeluk tussen een bus en een tram overleefde, kampte Kahlo de rest van haar leven met ernstige gezondheidsproblemen. Hoewel de Franse schrijver André Breton haar werk direct tot het surrealisme rekende, wees Kahlo dat etiket resoluut van de hand: zij schilderde naar eigen zeggen geen dromen, maar haar eigen werkelijkheid.
Deze top 10 zet de beroemdste schilderijen van Frida Kahlo en de achtergronden van hun beeldtaal op een rij.
10. De bus (El camión, 1929)
Dit bericht op Instagram bekijken
Op een houten zitbank in een openbare bus zitten zes passagiers naast elkaar: een huisvrouw met een rieten mand, een arbeider in blauwe overall met een moersleutel in zijn hand, een inheemse moeder op blote voeten die haar baby voedt, een klein jongetje dat naar buiten kijkt, een welgestelde westerse man met een zakje gouden munten en uiterst rechts een jonge vrouw die sterk aan Kahlo zelf doet denken. Met deze dwarsdoorsnede van passagiers liet de tweeëntwintigjarige schilderes in 1929 zien hoezeer haar blik op maatschappelijke verhoudingen verwant was aan het werk van muurschilder Diego Rivera, met wie ze datzelfde jaar trouwde.
Het schilderij wordt vaak in verband gebracht met het zware busongeluk uit 1925 dat Kahlo’s leven voorgoed veranderde en waarbij ze zware verwondingen opliep aan haar wervelkolom, bekken, ribben, sleutelbeen en rechterbeen. Tijdens de lange periode van bedlegerigheid die op die botsing volgde, liet haar moeder een spiegel boven haar bed plaatsen en begon Kahlo met schilderen. Hoewel De bus (El camión) niet letterlijk het moment van de aanrijding afbeeldt, roept het doek zowel de alledaagse aanloop naar die ingrijpende gebeurtenis op als de sociale tegenstellingen in het Mexico van eind jaren twintig.
9. Mijn grootouders, mijn ouders en ik (Mis abuelos, mis padres y yo, 1936)
Dit bericht op Instagram bekijken
Kort nadat het naziregime in Duitsland in 1935 de Neurenberger Rassenwetten had ingevoerd, besloot Kahlo haar eigen gemengde familiegeschiedenis met olieverf en tempera op een zinken paneel vast te leggen. Op dit werk uit 1936 staat ze zelf als kleuter naakt op de binnenplaats van La Casa Azul (het Blauwe Huis) in Coyoacán. In haar hand houdt ze een lang rood lint vast dat als een stamboomlijn omhoog kronkelt naar haar ouders, fotograaf Guillermo Kahlo en Matilde Calderón, die zijn afgebeeld naar hun formele huwelijksportret. Op de witte jurk van haar moeder is de ongeboren Frida al zichtbaar als foetus, met daaronder een bevruchte eicel en een bloeiende cactusbloem. Links zweven haar Mexicaanse grootouders boven het berglandschap van Mexico; rechts hangen haar Duitse grootouders van vaderskant boven de oceaan. Het schilderij bevindt zich tegenwoordig in de collectie van het Museum of Modern Art (MoMA) in New York.
8. Zelfportret op de grens tussen Mexico en de Verenigde Staten (1932)
Dit bericht op Instagram bekijken
Tussen 1930 en 1933 verbleef Kahlo met Diego Rivera in de Verenigde Staten, waar Rivera muurschilderingen maakte in San Francisco, New York en Detroit. Terwijl haar man in het Detroit Institute of Arts vol enthousiasme de industriële autofabrieken van Henry Ford schilderde, kreeg Kahlo last van hevige heimwee en een afkeer van de Amerikaanse consumptiemaatschappij. Ze verwerkte dat gevoel in 1932 in een schilderij op metaal, waarop ze in een keurige roze jurk met kanten handschoenen op een grenssteen staat, met een sigaret in de ene hand en de Mexicaanse vlag in de andere.
Het doek is scherp in twee werelden gesplitst. Links van haar ligt een oeroud Mexicaans landschap met zon en maan, een precolumbiaanse piramideruïne, vruchtbaarheidsbeeldjes en planten waarvan de wortels zichtbaar in de aarde groeien. Rechts verrijzen grauwe wolkenkrabbers en vier rokende fabrieksschoorstenen met het woord Ford. Op de voorgrond aan Amerikaanse zijde groeien geen bloemen, maar staan generatoren, luchtbuizen en elektriciteitskabels die als mechanische wortels in de grond steken en richting de sokkel lopen waarop Kahlo staat.
7. Zelfportret als Tehuana (Diego in mijn gedachten, 1943)
Dit bericht op Instagram bekijken
Een brede, gesteven kanten kraag en hoofdtooi omlijsten Kahlo’s gezicht als de stralenkrans van een heiligenbeeld. In dit schilderij op masoniet, waaraan ze in 1940 begon en dat ze in 1943 voltooide, draagt ze de traditionele feestdracht (resplandor) van de vrouwen uit de regio rond de landengte van Tehuantepec in de Zuid-Mexicaanse staat Oaxaca. Vrouwen in deze Zapoteekse gemeenschap namen traditioneel een sterke economische en maatschappelijke positie in binnen de lokale handel. Midden op haar voorhoofd, direct boven haar kenmerkende doorlopende wenkbrauwen, schilderde ze een miniatuurportret van haar man, waaraan het werk zijn veelgebruikte tweede titel dankt: Diego in mijn gedachten (Diego en mi pensamiento). Uit de bloemen en bladeren in haar kapsel en de witte kanten kraag waaieren fijne plantenwortels en witte draden uit over het beeldvlak, een motief dat vaak wordt geduid als een web dat haar gedachten aan Rivera verbeeldt.
6. Henry Ford Hospital (1932)
Dit bericht op Instagram bekijken
Door de ernstige verwondingen aan haar bekken en wervelkolom na het busongeluk was een zwangerschap voor Kahlo bijzonder problematisch. In juli 1932 verloor ze tijdens haar verblijf in Detroit opnieuw een zwangerschap en werd ze met hevige bloedingen opgenomen in het Henry Ford Hospital. Tijdens haar herstel vroeg ze om medische illustraties en schilderde ze haar ervaring op een klein stuk blik van dertig bij achtendertig centimeter, geïnspireerd op de traditionele Mexicaanse votiefschilderijtjes (retablos) waarmee gelovigen een heilige bedanken na het overleven van een noodlottige gebeurtenis.
Op het metalen paneel ligt Kahlo naakt, huilend en bloedend op een ziekenhuisbed dat lijkt te zweven in een leeg landschap, met aan de horizon de grauwe industriële gebouwen van Detroit. Tegen haar buik houdt ze zes rode linten vast die doen denken aan navelstrengen of bloedvaten. Aan de uiteinden zweven zes voorwerpen die verschillende facetten van haar ervaring oproepen: een mannelijke foetus, een roze anatomisch model van het vrouwelijke onderlichaam, een slak die volgens Kahlo verwees naar de traagheid waarmee de miskraam verliep, een metalen medisch apparaat, een paarse orchidee die Rivera haar in het ziekenhuis had gegeven en een los bekkenbot.
5. Zelfportret met afgeknipt haar (Autorretrato con pelo corto, 1940)
Dit bericht op Instagram bekijken
Bovenaan het doek staat een muziekbalk met de Spaanse tekst van een bekend Mexicaans liedje: “Kijk, als ik van je hield, was het om je haar; nu je kaal bent, hou ik niet meer van je.” Kahlo schilderde dit werk in 1940, enkele maanden nadat haar eerste huwelijk met Diego Rivera eind 1939 op een echtscheiding was uitgelopen (al zouden ze later dat jaar opnieuw trouwen). Waar Rivera grote bewondering had voor haar lange zwarte haar en kleurrijke Mexicaanse jurken, zit ze hier wijdbeens op een gele houten stoel in een donker mannenpak dat veel te ruim om haar lichaam valt. In haar rechterhand houdt ze bij haar schoot de schaar vast waarmee ze haar vlechten heeft afgeknipt, terwijl de haarlokken overal op de grond en rond de stoelpoten verspreid liggen.
4. Het gewonde hert (El venado herido, 1946)
Dit bericht op Instagram bekijken
In 1946 onderging Kahlo in New York een zware rugoperatie die haar chronische pijnklachten had moeten verlichten, maar haar herstel verliep moeizaam en de hevige rugpijn keerde terug. Kort daarop schilderde ze Het gewonde hert (ook bekend onder de titels La venadita en Carma), waarin ze haar eigen hoofd met een gewei op het lichaam van een jong hert plaatste dat door negen pijlen is geraakt.
Het dier staat met open wonden in een bos tussen kale boomstammen, met een afgebroken tak op de voorgrond en in de verte een stuk zee onder een bewolkte hemel. De doorboorde gestalte wordt door kunsthistorici vaak vergeleken met de christelijke iconografie van de martelaar Sint-Sebastiaan en geldt als een krachtige uitbeelding van haar aanhoudende lichamelijke en mentale lijden. Linksonder schilderde ze het woord Carma (lot). Ondanks het beladen thema schonk Kahlo het kleine werk op masoniet als huwelijkscadeau aan haar vrienden, filmregisseur Arcady Boytler en zijn vrouw Lina.
3. De gebroken kolom (La columna rota, 1944)
Dit bericht op Instagram bekijken
Door haar verslechterende rugklachten moest Kahlo in 1944 langdurig medische korsetten dragen om haar wervelkolom te ondersteunen. In De gebroken kolom (La columna rota) bracht ze die fysieke beproeving in beeld. Haar bovenlichaam is van de hals tot het middel opengespleten tegen de achtergrond van een dor, door kloven doorsneden landschap. Op de plaats van haar ruggengraat staat een klassieke Ionische zuil die op meerdere plekken is gebarsten en elk moment lijkt te kunnen bezwijken.
Rond haar ontblote bovenlichaam zit een wit medisch steunkorset dat haar kwetsbare romp lijkt te ondersteunen. Over haar huid en gezicht steken tientallen spijkers in haar lichaam, met een grote spijker ter hoogte van haar hart. Terwijl witte tranen over haar wangen lopen, blijft haar gezichtsuitdrukking beheerst en kijkt ze de toeschouwer recht aan.
2. Zelfportret met doornenketting en kolibrie (1940)
Dit bericht op Instagram bekijken
Een ketting van doornentakken drukt tegen Kahlo’s hals, waar enkele bloeddruppels zichtbaar zijn. Dit schilderij uit 1940, dat kort na de voltooiing in het bezit kwam van haar toenmalige geliefde, fotograaf Nickolas Muray, bevindt zich tegenwoordig in het Harry Ransom Center van de Universiteit van Texas. Tegen een dicht bladerdek combineert Kahlo elementen uit de christelijke beeldtraditie met motieven uit de Mexicaanse cultuur en natuur.
Aan de doornenketting hangt een dode kolibrie met gespreide vleugels. In kunsthistorische interpretaties wordt die vogel vaak in verband gebracht met de Mexicaanse volkscultuur, waarin de kolibrie geldt als een symbool voor geluk in de liefde, of met Huitzilopochtli, de Azteekse god van de oorlog en de zon.
Achter haar schouders zijn twee dieren afgebeeld die uiteenlopende associaties oproepen: links een donkere katachtige (vaak geduid als zwarte panter en teken van dreiging of ongeluk) en rechts haar slingeraapje, dat aan de doornige takken plukt. In haar opgestoken haar zitten twee vlinders en bloemvormige libellen, die veelal worden gelezen als verwijzingen naar vernieuwing en veerkracht.
1. De twee Frida’s (Las dos Fridas, 1939)
Dit bericht op Instagram bekijken
Met een formaat van 173,5 bij 173 centimeter is De twee Frida’s (Las dos Fridas) uit 1939 het grootste schilderij uit Kahlo’s oeuvre. Ze maakte dit dubbelportret in het jaar van haar scheiding van Diego Rivera. Onder een dreigende, donkere wolkenlucht zitten twee levensgrote versies van de schilderes hand in hand op een groene bank.
De rechter Frida draagt traditionele Mexicaanse Tehuana-kleding, terwijl de linker Frida gekleed is in een hooggesloten witte Europese kanten jurk. In de kunstgeschiedenis wordt dit contrast vaak geïnterpreteerd als het onderscheid tussen de Mexicaanse vrouw voor wie Rivera bewondering had en de meer Europees geklede kant van Kahlo die zich door de breuk afgewezen voelde, al wordt het doek ook breder gelezen als een verbeelding van haar gemengde Mexicaans-Europese afkomst en innerlijke verdeeldheid. Bij beide vrouwen ligt het anatomische hart zichtbaar op de borst. Vanuit een klein ovaal kinderportret van Diego Rivera in de hand van de rechter Frida loopt een lange ader omhoog die de twee harten met elkaar verbindt.
Bij de linker Frida is het witte borststuk van de jurk gescheurd en is het hart geopend. Met een chirurgische klem in haar rechterhand probeert ze het doorgesneden uiteinde van het bloedvat af te klemmen, terwijl het bloed op haar witte rok druppelt. Toen het Instituto Nacional de Bellas Artes het schilderij in 1947 voor 4.000 peso’s aankocht voor het Museo de Arte Moderno in Mexico-Stad, leverde dat Kahlo de hoogste officiële verkoopprijs op die ze tijdens haar leven voor een werk ontving.
Reageren