Top 10 beroemde historische quotes en hun ware verhaal

Wanneer iemand een krachtige, slimme, mooie of domme uitspraak doet, blijft die weleens hangen in het geheugen van anderen. Zulke uitspraken worden dan misschien herhaald in andere situaties, en als deze “na-aper” zijn bron vermeldt, spreken we van een quote. Dat betekent overigens niet dat quotes een officiële bronvermelding moeten hebben, al mag dat natuurlijk wel. Je kunt als spreker simpelweg zeggen “een wijze man zei ooit…”, “zoals Einstein ooit zei…” of “om de woorden van Plato te gebruiken…”. Het gebeurt dan ook vaak dat iemand verkeerd wordt geciteerd. Bijvoorbeeld als er woorden aan je naam worden gekoppeld die je nooit hebt uitgesproken, of wanneer slechts een klein deel van je woorden wordt gebruikt, waardoor de bedoeling van je uitspraak volledig kan veranderen.

Een mooi voorbeeld hiervan is de beroemde uitspraak van Newton, “standing on the shoulders of giants” (op de schouders van reuzen staan). Tegenwoordig wordt hij gebruikt om te benadrukken dat wetenschappelijke ontdekkingen altijd voortbouwen op het werk van eerdere wetenschappers, een manier dus om bescheiden te doen over je eigen ontdekking. Maar Newton bedoelde er iets heel anders mee toen hij de zin schreef in een brief aan zijn briefwisselaar Robert Hooke. Zij hadden een fors meningsverschil over de eigenschappen van licht, en in een van Newtons brieven, waarin hij zijn theorie eens en voor altijd wist te bevestigen, eindigde hij met deze beroemde zin. Hooke was namelijk klein van postuur, Newton fors, en dat wilde Newton, volgens sommige historici, met dat zinnetje nog even fijntjes benadrukken.

Er zijn in de loop van de geschiedenis veel quotes onthouden van historische figuren. Deze quotes, waar of niet, correct of verkeerd geciteerd, worden nog altijd gebruikt. Dit zijn tien bekende historische quotes, en de situatie waarin ze zijn ontstaan.

10. De mens is van nature een politiek wezen

Aristoteles schreef deze quote in de vierde eeuw voor Christus, in boek I van zijn werk “Politiek”. Hij beweerde daarmee dat een mens die niet in een soort groep of gemeenschap met anderen samenleeft, geen volwaardige mens is, en er zelfs erger aan toe is dan een dier. Een politiek wezen moet je niet zien als onze huidige politicus of een wetenschappelijk geschoolde politicoloog. Het is een wezen dat samenleeft in een gemeenschap waarin de belangen van groepen of individuen tot hun recht komen, iets wat tegenwoordig vooral op bestuurlijk en maatschappelijk niveau wordt opgevat. Aristoteles rekende echter ook het huishouden en het dorp tot dit soort politieke gemeenschappen.

De quote betekent dus geenszins dat iedereen politiek geëngageerd moet zijn. Het betekent simpelweg dat je, om een volwaardig mens te zijn, in een soort samenleving moet wonen, hoe klein ook. Tenminste, volgens Aristoteles.

9. Laat arme Nelly niet verhongeren

Een Engelse quote (“let not poor Nelly starve”) van Charles II, om precies te zijn zijn beroemde laatste woorden. Charles II was koning van Engeland, Schotland en Ierland tussen 1660 en 1685. Zoals een koning van die tijd betaamde, had hij een aantal minnaressen, en een daarvan was actrice Nell Gwyn. Op zijn sterfbed vroeg Charles zijn broer om voor zijn minnaressen te zorgen, met name, blijkbaar, voor Nelly.

De quote is zeer waarschijnlijk correct overgeleverd, maar waarschijnlijk niet precies zijn allerlaatste woorden. Die eer gaat eigenlijk naar een andere zin: “U moet mij excuseren, mijne heren, voor het onredelijke uur van mijn sterven.” Een zeer beleefde man, deze Charles.

8. Oorlog is niets meer dan de voortzetting van politiek met andere middelen

Deze veelgebruikte quote komt oorspronkelijk van de Pruisische militaire strateeg Carl von Clausewitz, die leefde van 1780 tot 1831. De originele quote (“Der Krieg ist eine bloße Fortsetzung der Politik mit anderen Mitteln”) is nogal ambigu en op allerlei manieren te interpreteren. Was Clausewitz voor of tegen oorlog? Zag hij oorlog enkel als een rationele handeling, gemaakt door calculerende, zielloze ministers in de hoofdsteden van naties?

Clausewitz bedoelde deze zin niet zozeer als feitelijke constatering, maar als reactie op een eerdere opvatting, namelijk dat oorlog niets meer is dan een duel of vechtpartij, maar dan op grotere schaal. Hij combineert die opvatting met het tegenovergestelde idee dat oorlog puur rationeel zou zijn, en concludeert uiteindelijk dat oorlog noch een simpele emotionele vechtpartij, noch een volledig rationele politieke handeling is, maar een product van een wonderlijke drie-eenheid (“wunderliche Dreifaltigkeit”) van emotie, toeval en rationele berekening. Gebruiken we alleen die ene zin als quote, dan zien we dus maar een deel van zijn eigenlijke betoog.

7. Beschikbaar in iedere kleur, als het maar zwart is

Henry Ford, geboren in 1863 en gestorven in 1947, stichtte de Ford Motor Company, een van de meest succesvolle autoproducenten van de twintigste eeuw. Bovendien was hij een van de eersten die een lopendebandsysteem invoerde in zijn fabrieken. Hiermee kon hij als een van de eersten auto’s in massaproductie nemen, en goedkope auto’s produceren die voor een breed publiek beschikbaar waren.

In 1908 kwam het bekende Model T in de handel, en hiervan zou Ford hebben gezegd dat “iedere klant een auto kan krijgen in iedere kleur die hij wil, zolang het maar zwart is” (“Any customer can have a car painted any colour that he wants so long as it is black”). Waarom zwart? Met de komst van de lopende band konden weliswaar goedkopere auto’s geproduceerd worden, maar kon er in de praktijk alleen worden gewerkt met de snel drogende zwarte lak. Andere kleuren waren voorheen wel beschikbaar geweest, maar pasten niet meer bij het tempo van de nieuwe assemblagelijn. Het was zwart en goedkoop, of duur en kleurig. Ford begreep zijn klanten goed: prijs woog zwaarder dan kleur.

6. You shall not pass

Iedere Lord of the Rings-liefhebber ziet nu waarschijnlijk Gandalf voor zich, met zijn staf in de hand, heldhaftig een enorme trol tegenhoudend in de diepe grotten van Moria. Tolkien had een enorme fantasie, maar greep soms terug op dingen uit de werkelijkheid. En zo ook, vermoedelijk, bij deze quote.

In 1916, tijdens de Eerste Wereldoorlog, bij de slag om Verdun, werd de strijdkreet “ils ne passeront pas” (Frans voor “ze zullen niet passeren”) tot een van de bekendste Franse strijdleuzen van de oorlog. De uitspraak wordt tegenwoordig vaak toegeschreven aan maarschalk Philippe Pétain, maar dat is een hardnekkig misverstand: hij komt eigenlijk van generaal Robert Nivelle, die het bevel over Verdun van Pétain overnam. Of Tolkien zich daadwerkelijk door deze strijdkreet liet inspireren, is nooit met zekerheid vastgesteld, maar de gelijkenis wordt door Tolkien-kenners geregeld genoemd.

5. All is fair in love and war

Het laat zich moeilijk vertalen, maar laten we het proberen: “alles is veroorloofd, in liefde en oorlog.” De originele quote is iets langer, “de regels van eerlijk spel doen er niet toe bij liefde en oorlog”, en werd geschreven door dichter en toneelschrijver John Lyly, in 1578. Deze quote wordt vaak gebruikt als rechtvaardiging voor vals spel: de spreuk bevestigt het immers, alles is veroorloofd in liefde en oorlog.

Tegenwoordig gebruikt men de zin om van alles te vergoelijken, van marteling en politieke onderdrukking tot vals spelen bij spelletjes en kartelvorming tussen bedrijven. Als we regels hebben die zo gemakkelijk terzijde te schuiven zijn, kunnen we nauwelijks nog van regels spreken. Maar als we de oorspronkelijke, beperktere betekenis van liefde en oorlog hanteren, waar ligt dan precies de scheidslijn? Deze quote is daardoor een populair onderwerp geworden binnen de filosofie en ethiek.

4. We zullen de weg vinden, en anders maken we er een

Een persoonlijke favoriet van mij. Deze uitspraak wordt toegeschreven aan Hannibal, niet die van het A-team, maar de legeraanvoerder van Carthago aan het einde van de derde eeuw voor Christus, op het moment dat hij zijn troepen over de Alpen naar Rome dirigeerde, nadat een aanval vanaf zee onmogelijk bleek. Belangrijk om te weten: er bestaat geen enkele antieke bron die Hannibal deze exacte woorden in de mond legt. De Latijnse spreuk “aut inveniam viam aut faciam” duikt voor het eerst op in latere teksten, onder meer in een toneelstuk van de Romeinse schrijver Seneca, waarin niet Hannibal maar de halfgod Hercules deze woorden spreekt. Het is dus vooral een legendarische, laat toegeschreven quote, geen letterlijk overgeleverd citaat.

Wat wel met zekerheid vaststaat, is dat Hannibal een weg vond, of maakte, want hij hield vijftien jaar lang grote delen van Italië bezet.

3. Dan eten ze toch cake!

Beroemd, of beter gezegd berucht, is deze uitspraak van de Franse koningin Marie-Antoinette. In het Frans “Qu’ils mangent de la brioche” zou ze gezegd hebben, toen de arme boeren van Parijs aan de paleisdeuren kwamen smeken om voedsel omdat ze geen geld meer hadden voor brood. Zijzelf en haar man, koning Lodewijk XVI, werden in 1793 terechtgesteld na de Franse Revolutie, en deze quote illustreert in de volksverbeelding goed hoe weinig sympathie en begrip Marie-Antoinette zou hebben gehad voor de levensomstandigheden van haar onderdanen. Historici zijn het er echter over eens dat Marie-Antoinette deze woorden hoogstwaarschijnlijk nooit heeft uitgesproken.

De quote komt oorspronkelijk uit het autobiografische boek “Confessies” van Jean-Jacques Rousseau, waarin hij schrijft over een moment dat hij een fles wijn had gestolen maar geen brood had om erbij te eten. Bij die gelegenheid, zo vertelt hij, dacht hij terug aan “een belangrijke prinses”, die ooit had gezegd dat boeren, als ze geen brood hadden, toch gewoon brioche konden eten. Rousseau schreef dit bovendien jaren voordat Marie-Antoinette überhaupt in Frankrijk aankwam, wat de toeschrijving aan haar helemaal onwaarschijnlijk maakt. Een verhaal met minder pit misschien, maar wel het eerlijkere verhaal.

2. To be, or not to be: that is the question

Vertaald: “te zijn of niet te zijn, dat is de vraag”, al klinkt het net iets mooier in het Engels. Deze quote komt uit een van de vele toneelstukken van William Shakespeare, een van de bekendste toneelschrijvers aller tijden, al vermoeden sommige historici dat hij zijn stukken niet volledig zelf geschreven heeft. Het is de openingszin van een beroemd monoloog in Hamlet, waarin de hoofdpersoon mijmert over de betekenis van het leven, en zich afvraagt of het nog wel zin heeft om te blijven leven.

Zijn conclusie is dat de meeste mensen blijven leven omdat ze simpelweg te bang zijn om te sterven, en voor het onbekende dat daarachter schuilgaat. De toon voor de rest van het drama is meteen gezet.

1. Veni, vidi, vici

Wie kent deze uitspraak niet? De leus komt uit Julius Caesars eigen verslag aan de Romeinse Senaat in 47 voor Christus, na zijn snelle overwinning op koning Farnaces II tijdens de korte oorlog bij Zela, in het huidige Turkije. Volgens de overlevering, onder meer bij de geschiedschrijvers Suetonius en Plutarchus, vatte Caesar de hele, verrassend korte veldtocht samen in exact deze drie Latijnse woorden. Letterlijk vertaald staat er “ik kwam, ik zag, ik overwon”, en omdat het Latijn een zeer efficiënte taal is, liet Caesar het woordje “ik” gewoon weg, want dat zat al besloten in de werkwoordsvormen zelf. Kort is krachtig.

Deze quote is door de eeuwen heen talloze keren aangepast en hergebruikt. Zo zou koning Jan III Sobieski van Polen tijdens de zeventiende-eeuwse strijd om Wenen hebben gezegd: “we kwamen, we zagen en God overwon.” In 1843 schreef de Franse dichter Victor Hugo na de dood van zijn dochter “Veni, vidi, vixi”, oftewel “ik kwam, ik zag en ik leefde.” De Zweedse rockband The Hives bracht hun tweede album uit onder de naam “Veni Vidi Vicious”. Eindeloos veel varianten dus, van deze krachtige en sprekende quote. Caesar was de eerste, en als hij er ooit patent op had kunnen aanvragen, was hij nu ongetwijfeld de rijkste man op aarde. Al was hij dat, als Romeins alleenheerser, destijds waarschijnlijk al.

Quotes kunnen grappig zijn, krachtig, mooi of ontroerend, maar ze zijn per definitie altijd één ding: gedenkwaardig. Wil je zelf ooit vereeuwigd worden met een quote, onthoud dan dit: de kracht van een quote zit hem in dat hij herinnerd wordt, en omdat herhaling helpt bij het onthouden, blijf herhalen. Aristoteles zei het al: “We zijn wat we bij herhaling doen.”