We kijken films om talloze redenen: voor ontspanning, een stevige lach, zenuwslopende spanning of een hartverwarmend slot waarin alles op zijn pootjes terechtkomt. Maar cinema kan ook een heel andere snaar raken. Soms stuit je op een film die doelbewust weigert om troost te bieden, waarin elke uitweg geblokkeerd is en de personages langzaam worden vermalen door het noodlot.
Dit zijn verhalen die je niet met een voldaan gevoel de zaal laten verlaten, maar met een brok in de keel, een zwaar gemoed en een gevoel van existentiële leegte. Ga je ze toch kijken?
10. On the Beach (1959)
Terwijl Hollywood in de jaren vijftig grossierde in hoopvolle sciencefiction en patriottische heldenverhalen, koos regisseur Stanley Kramer met On the Beach voor een ijzingwekkende waarschuwing. Na een vernietigende kernoorlog in het noordelijk halfrond is de aarde grotendeels uitgestorven. Slechts in het uiterste zuiden van Australië wacht de bevolking van Melbourne op de dodelijke radioactieve wolk die langzaam maar onverbiddelijk dichterbij drijft.
Wat de film zo verpletterend maakt, is het totale ontbreken van hysterie of een wonderbaarlijke redding op het laatste nippertje. Gregory Peck, Ava Gardner en Fred Astaire spelen gewone mensen die proberen hun laatste weken waardigheid te geven, terwijl de overheid dodelijke gifpillen uitdeelt om een gruwelijke stralingsdood te voorkomen. Het slotbeeld met een verlaten stad en een wapperend spandoek met de tekst ‘There is still time… Brother’ behoort tot de meest sobere en sombere waarschuwingen uit de filmgeschiedenis.
9. Requiem for a Dream (2000)
Waar de meeste films over verslaving ruimte laten voor afkicken, loutering of een nieuw begin, trekt Darren Aronofsky met Requiem for a Dream alle hoop genadeloos onder de kijker vandaan. De film volgt vier dromers op Coney Island: Harry, zijn vriendin Marion, zijn vriend Tyrone en zijn vereenzaamde moeder Sara. Allen hunkeren naar liefde, succes of erkenning, maar raken hopeloos verstrikt in drugs, dieetpillen en zelfbedrog.
Aangedreven door de opzwepende strijkers van Clint Mansells Lux Aeterna en een hectische montage versnelt de film naar een nachtmerrieachtig crescendo. De personages eindigen stuk voor stuk in een vernederende foetushouding: gemutileerd door infecties, gebroken door elektroshocktherapie of opgesloten in de cel. Aronofsky toont verslaving niet als een zwakte, maar als een monsterlijke machine die de menselijke ziel volledig leegzuigt.
8. Manchester by the Sea (2016)
Kenneth Lonergans meesterwerk breekt met de conventionele Hollywood-wet dat tijd alle wonden heelt. Conciërge Lee Chandler (gespeeld door Casey Affleck, die hiervoor een Oscar won) leidt een grijs, emotioneel verdoofd bestaan in Boston. Wanneer zijn broer plotseling overlijdt, wordt hij aangewezen als voogd over zijn tienerneef en moet hij terugkeren naar zijn geboortedorp. Daar wacht het onbeschrijfelijke trauma dat zijn gezin verwoestte en hem voorgoed uitholde. De pijnlijke straatscène waarin zijn ex-vrouw hem wanhopig om vergiffenis smeekt en Lee slechts kan stamelen dat er ‘vanbinnen niets meer over is’, snijdt dieper dan welk theatraal melodrama dan ook.
7. Se7en (1995)
David Fincher dompelde de klassieke politiethriller onder in een verstikkende, permanent doorweekte metropool waarin het kwaad al lang heeft gezegevierd. Twee rechercheurs, de bedachtzame veteraan Somerset (Morgan Freeman) en de driftige nieuwkomer Mills (Brad Pitt), jagen op een seriemoordenaar die zijn slachtoffers straft volgens de zeven hoofdzonden.
De kracht van de film ligt in de onthutsende ontknoping in een dor, zonovergoten woestijnlandschap. In plaats van een triomfantelijke arrestatie blijkt moordenaar John Doe de touwtjes tot op de laatste seconde in handen te hebben. De onthulling van de inhoud van de beruchte kartonnen doos leidt tot een moreel failliet: Mills kan niet anders dan toegeven aan zijn eigen woede, waarmee hij precies de ontbrekende schakel wordt in het macabere plan van zijn tegenstander.
6. Melancholia (2011)
Regisseur Lars von Trier vertaalde zijn eigen zware depressies naar een kosmische rampenfilm zonder helden. Terwijl een reusachtige blauwe planeet genaamd Melancholia op ramkoers ligt met de aarde, viert Justine (Kirsten Dunst) haar huwelijksfeest op een afgelegen landgoed. Terwijl haar huwelijk binnen enkele uren desintegreert door haar verlammende somberheid, verschuift de dreiging naar de onvermijdelijke ondergang van de planeet.
De film schept een scherpe, wrange tegenstelling tussen personages. Waar rationele mensen zoals haar zwager volledig in paniek raken en bezwijken onder de angst, vindt Justine juist een ijzige berusting in de totale vernietiging. Het verpletterende slotbeeld, waarin twee zussen en een jongetje hand in hand wachten onder een wankele houten ’tovertent’ terwijl de hemel vlamvat, laat de kijker sprakeloos en verweesd achter.
5. The Road (2009)
Naar het bekroonde boek van Cormac McCarthy schetst regisseur John Hillcoat een post-apocalyptische wereld die ontdaan is van elke romantiek of heldenmoed. De aarde is koud, asgrauw en dood: planten en dieren bestaan niet meer, en de overgebleven mensen jagen als meedogenloze kannibalen op elkaar. Een zieke, hoestende vader (Viggo Mortensen) zwerft met zijn jonge zoon langs verlaten snelwegen naar de kust, met in zijn zak een revolver met slechts twee kogels om zichzelf en zijn kind te behoeden voor een gruwelijk lot. De continue angst, de ijzige ontberingen en het besef dat er nergens een veilige haven bestaat, maken The Road tot een emotionele uitputtingsslag die je keel dagenlang dichtknijpt.
4. Million Dollar Baby (2004)
Clint Eastwood lokt de toeschouwer met de vertrouwde formule van een inspirerend bokssprookje, om die verwachting halverwege genadeloos te verpulveren. De dertigjarige serveerster Maggie Fitzgerald (Hilary Swank) knotert zich met ontembare wilskracht en de hulp van de verbitterde trainer Frankie Dunn (Eastwood) naar de top van het damesboksen. Tot één laffe klap na het belsignaal haar nek breekt op een houten krukje in de ring.
Wat volgt is geen heroïsche revalidatie, maar een intiem en hartverscheurend drama over lichamelijk verval, verraad door familieleden en verlies van menselijke waardigheid. Wanneer Maggie door complicaties een been verliest en haar eigen tong kapotbijt in een poging te sterven, komt Frankie voor het meest ondraaglijke morele dilemma uit zijn leven te staan. De uiteindelijke daad van liefde breekt niet alleen zijn ziel, maar ook die van de kijker.
3. Grave of the Fireflies (1988)
Studio Ghibli staat doorgaans bekend om magische, sprookjesachtige animatiefilms, maar met Grave of the Fireflies (Hotaru no Haka) leverde regisseur Isao Takahata een van de meest hartverscheurende oorlogsfilms aller tijden af. Gebaseerd op het deels autobiografische verhaal van Akiyuki Nosaka volgt de film de tiener Seita en zijn vierjarige zusje Setsuko, die na een Amerikaans bombardement op Kobe wees worden. Verstoten door familieleden proberen ze te overleven in een verlaten schuilkelder op het platteland. Het contrast tussen de kinderlijke onschuld, het blikje snoepjes, de gloeiende vuurvliegjes en de langzame, pijnlijke verhongering van het kleine meisje is zo ondraaglijk eerlijk dat vrijwel niemand deze film ooit een tweede keer kan bekijken.
2. Leaving Las Vegas (1995)
Mike Figgis filmde Leaving Las Vegas op korrelig 16mm-materiaal, wat het tragische verhaal een rauwe, bijna documentaireachtige intimiteit geeft. Nicolas Cage levert de rol van zijn leven als Ben Sanderson, een ontslagen Hollywood-scenarioschrijver die al zijn bezittingen verbrandt en naar Las Vegas rijdt met één onwrikbaar voornemen: zichzelf binnen een maand dooddrinken.
Daar ontmoet hij Sera (Elisabeth Shue), een eveneens getraumatiseerde sekswerker. De twee buitenstaanders vinden diepe tederheid bij elkaar, maar hun liefde is gebaseerd op een ijzeren belofte: zij mag hem nooit vragen om te stoppen met drinken. De film weigert halsstarrig te vervallen in valse verlossing of een plotselinge reddingsboei. De aftakeling voltrekt zich met een melancholische onafwendbaarheid die de kijker met een brok van lood achterlaat.
1. Dancer in the Dark (2000)
De bekroning met de Gouden Palm in Cannes zorgde voor een schokgolf in de filmwereld. In Dancer in the Dark combineert Lars von Trier het mierzoete genre van de klassieke Hollywood-musical met een van de meest wrede tragedies ooit op celluloid gezet. De IJslandse zangeres Björk speelt Selma Jezkova, een Tsjechische immigrant in het Amerikaanse platteland van de jaren zestig. Selma lijdt aan een erfelijke oogziekte die haar langzaam blind maakt, en werkt dag en nacht in een lawaaierige fabriek om een operatie voor haar zoontje te betalen zodat hij hetzelfde lot bespaard blijft.
Om het loodzware fabrieksleven te doorstaan, vlucht Selma in haar verbeelding naar uitbundige musicalscènes waarin machines ritmes worden en iedereen zingt. Maar de realiteit toont geen greintje mededogen. Wanneer een wanhopige buurman haar spaargeld steelt, raakt Selma verstrikt in een web van diefstal, een noodlottige worsteling en een oneerlijk proces dat haar rechtstreeks naar de dodencel leidt.
De slotakte op het schavot behoort tot de meest verpletterende filmervaringen ooit gemaakt. Selma weigert haar spaargeld aan een advocaat uit te geven en kiest resoluut voor het gezichtsvermogen van haar kind. Terwijl ze met een zak over haar hoofd haar laatste lied inzet om haar paniek te bezweren, wordt haar stem abrupt gesmoord wanneer het valluik onder haar voeten openklapt. De totale stilte en de brute onrechtvaardigheid laten de toeschouwer volkomen verlamd en in tranen achter.
Reageren