10 Dinosaurussen met een Vreemd Uiterlijk

De meeste mensen kennen dinosaurussen vooral als de angstaanjagende roofdieren of gigantische langnekken uit filmklassiekers zoals Jurassic Park. Het beeld van de prehistorie wordt in de populaire cultuur gedomineerd door een handvol bekende reuzen, maar de werkelijke fossielenwereld is aanzienlijk gevarieerder en excentrieker. Honderden miljoenen jaren van evolutie brachten wezens voort met bizarre verhoudingen, onverklaarbare uitsteeksels en anatomische experimenten die haaks staan op onze klassieke verwachtingen.

Van dwergrovende vederjagers en reusachtige planteneters met meterlange zeisen tot tijdgenoten met een nek die langer was dan de rest van hun lichaam: sommige vondsten deden paleontologen decennialang achter de oren krabben. Dit zijn tien van de meest opmerkelijke en vreemd gevormde dinosauriërs en prehistorische reptielen die ooit zijn opgegraven.

10. Hesperonychus

Toen paleontologen Nick Longrich en Philip Currie in 2009 een vergeten bekkenfossiel uit een museumlade in Alberta heronderzochten, deden ze een opvallende ontdekking. Het bot bleek afkomstig van Hesperonychus elizabethae, een dromaeosauriër die zo’n 75 miljoen jaar geleden door de moerasbossen van het huidige Canada sloop. Met een totale lengte van nog geen meter en een gewicht van nauwelijks twee kilo is het de kleinste vleesetende dinosauriër die tot nu toe in Noord-Amerika is aangetroffen.

Ondanks zijn bescheiden postuur bezat het dier exact dezelfde dodelijke wapens als zijn reusachtige verwanten: vlijmscherpe tandjes en een gekromde sikkelklauw aan de tweede teen. Gehuld in een dicht verenkleed jaagde deze mini-jager op de bosbodem op insecten, vroege zoogdiertjes en hagedissen, een ecologische niche die tot dan toe uitsluitend aan zoogdieren werd toegeschreven.

9. Deinocheirus

Bijna een halve eeuw lang vormde Deinocheirus mirificus een van de grootste mysteries in de paleontologie. In 1965 groeven Poolse onderzoekers in de Gobiwoestijn van Mongolië een paar gigantische voorpoten op van maar liefst 2,4 meter lang, voorzien van kromme klauwen van twintig centimeter. Wetenschappers speculeerden decennialang over een vleesetend monster dat zelfs de T-rex in de schaduw zou stellen, maar verdere botten ontbraken.

Het raadsel werd pas in 2014 opgelost toen twee nagenoeg complete skeletten werden ontdekt en samengevoegd met een illegale schedel die via de zwarte markt was opgedoken. Deinocheirus bleek geen bloeddorstige carnivoor, maar een reusachtige, elf meter lange omnivoor van ruim zes ton met een brede eendensnavel en een bultachtige zeilkam op zijn rug. De kolos gebruikte zijn massieve armen en stompe klauwen vooral om waterplanten uit modderige beekbeddingen te trekken en vis te vangen.

8. Giraffatitan

Tijdens Duitse opgravingen in Tendaguru (Tanzania) tussen 1909 en 1913 stuitten onderzoekers op de beenderen van een sauropode die letterlijk met kop en schouders boven zijn tijdgenoten uitstak. Deze Giraffatitan brancai, lang beschouwd als een Afrikaanse variant van de Brachiosaurus, beschikte over voorpoten die beduidend langer waren dan zijn achterpoten. Hierdoor liep zijn rug sterk omhoog, waardoor de ruim negen meter lange nek verticaal de boomtoppen in reikte tot een hoogte van ruim dertien meter. Met een gewicht van bijna veertig ton vereiste deze anatomie een enorm krachtig hart om de bloeddruk naar de hersenen op peil te houden. Een gemonteerd skelet in het Museum für Naturkunde in Berlijn geldt nog altijd als het hoogste opgestelde dinoskelet ter wereld.

7. Epidexipteryx

Uit de 160 miljoen jaar oude Tiaojishan-formatie in het noordoosten van China kwam in 2008 een opmerkelijk fossiel tevoorschijn: Epidexipteryx hui. Dit kleine diertje had het formaat van een duif en woog naar schatting tweehonderd gram. Wat het dier werkelijk uniek maakte, waren vier lange, lintvormige staartveren die bijna tweemaal zo lang waren als het lichaam zelf.

Omdat het beestje niet beschikte over slagpennen aan de armen, kon het niet vliegen. De staartveren dienden puur voor visuele communicatie en pronkgedrag, waarmee Epidexipteryx het oudst bekende bewijs levert van siertooi in de dinosauruswereld. Met zijn voorwaarts gerichte tanden en verlengde vingers klom het waarschijnlijk behendig door de bomen op zoek naar insectenlarven.

6. Therizinosaurus

Toen de Russische paleontoloog Evgeny Maleev in 1948 de eerste fossielen van Therizinosaurus cheloniformis vond in Mongolië, dacht hij de versteende ribben en klauwen van een gigantische zeeschildpad in handen te hebben. Pas tientallen jaren later werd duidelijk dat de platte, gebogen botten van bijna een meter lang de handklauwen waren van een van de meest bizarre theropoden uit het Krijt.

Therizinosaurus werd tot tien meter lang en woog zo’n vijf ton. In tegenstelling tot typische vleeseters had deze reus een brede buikholte, een kleine kop met een hoornsnavel en bladvormige tanden die perfect waren aangepast aan het verteren van plantaardig materiaal.

Zijn gigantische klauwen waren geen moordwapens, maar functioneerden waarschijnlijk als reusachtige snoeischaren waarmee het dier hoge takken naar beneden trok en roofdieren op veilige afstand hield. Het beeld van een kolossale, gevederde planteneter met zeisen aan zijn voorpoten maakt het een van de vreemdste verschijningen uit de evolutie.

5. Stenonychosaurus

Decennialang stond deze tweevoetige jager bekend onder de populaire geslachtsnaam Troodon, maar taxonomisch onderzoek toonde in 2017 aan dat de Canadese fossielen officieel toebehoren aan Stenonychosaurus inequalis. De twee meter lange rover viel op door een relatief grote hersenpan en naar voren gerichte oogkassen, wat wijst op scherp stereoscopisch dieptezicht en een actieve jachtstijl in de schemering of nacht. Zijn hersen-lichaamsverhouding was vergelijkbaar met die van moderne kraaiachtigen. Deze intelligentie leidde in de jaren tachtig tot de beroemde sciencefiction-speculatie van paleontoloog Dale Russell over een hypothetische ‘dinosauroïde’ (een rechtoplopende reptielmens), al blijft die gedachte een zuiver theoretisch gedachte-experiment zonder fossiele basis.

4. Scansoriopteryx

Niet veel groter dan een spreeuw en uitgerust met uitzonderlijk lange vingers: Scansoriopteryx heilmanni zorgde bij zijn ontdekking in China voor flinke opschudding onder vogelonderzoekers. De derde vinger van zijn voorpoot was bijna tweemaal zo lang als de middelste, een eigenschap die bij hedendaagse gewervelden eigenlijk alleen voorkomt bij het vingerdier (het aye-aye lemur) om insecten uit boomschors te peuteren.

Latere ontdekkingen van nauw verwante soorten binnen dezelfde familie, zoals Yi qi en Ambopteryx, onthulden dat deze verlengde vingers en een benig polsuitsteeksel een leren vlieghuid ondersteunden. In plaats van gevederde vleugels zoals moderne vogels, experimenteerden deze kleine boombewoners zo’n 160 miljoen jaar geleden met vleermuisachtige vliezen om van boomkruin naar boomkruin te zweven.

3. Longisquama

Hoewel Longisquama insignis strikt genomen geen dinosaurus was maar een vroeg diapside reptiel uit het Midden-Trias van Kirgizië, is zijn verschijning te markant om over het hoofd te zien. Over de rug van dit vijftien centimeter kleine hagedisachtige diertje liep een rij van zes tot acht opstaande structuren die leken op lange hockeysticks of hockeypluimen van dertig centimeter hoog. Decennialang debatteerden wetenschappers of deze aanhangsels vroege proto-veren waren of gespecialiseerde schubben. Tegenwoordig vermoedt men dat de dubbele rij rugstructuren fungeerde als een primitieve parachuterende zweefuitrusting of diende voor afschrikking en camouflage tussen prehistorische varens.

2. Tanystropheus

Eveneens geen officiële dinosaurus maar een tijdgenoot uit het Trias: Tanystropheus hydroides tartte alle gangbare regels van gewervelde lichaamsbouw. Het dier werd ongeveer vijf tot zes meter lang, waarvan de hals meer dan drie meter in beslag nam. Waar een zwaan tientallen nekwervels bezit om zijn hals soepel te buigen, bestond de gigantische nek van Tanystropheus uit slechts twaalf tot dertien extreem langgerekte, stijve wervels die waren verstevigd met botachtige ribben.

CT-scans van schedels toonden in 2020 aan dat Tanystropheus een waterdier was dat in ondiepe kustwateren leefde. Met zijn zware romp lag het dier vermoedelijk roerloos op de zeebodem of langs rotskusten, om vervolgens zijn kaarsrechte, onbeweeglijke nek langzaam tussen scholen vissen en inktvissen te manoeuvreren en bliksemsnel toe te slaan met zijn in elkaar grijpende tanden.

1. Maraapunisaurus

Het meest legendarische fossiel uit de geschiedenis van de dinosaurusjacht is verbonden met de naam Maraapunisaurus fragillimus. Tijdens de beruchte ‘Bone Wars’ in Colorado vond fossielenverzamelaar Oramel Lucas in 1878 een reusachtige gedeeltelijke rugwervel. Paleontoloog Edward Drinker Cope beschreef het stuk en noteerde een duizelingwekkende hoogte van 1,5 meter voor slechts een fractie van de wervelboog, wat zou duiden op een totale wervelhoogte van 2,7 meter. Kort na de beschrijving verpulverde het broze moddersteenfossiel echter spoorloos tijdens transport of opslag, waardoor alleen Copes tekeningen en veldnotities overbleven.

Omdat Cope het dier indeelde bij de langgerekte diplodociden onder de naam Amphicoelias fragillimus, berekenden eerdere studies een extreme totale lengte van bijna zestig meter, waarmee het dier biologisch onmogelijk zwaar zou zijn geweest. In 2018 voerde paleontoloog Kenneth Carpenter een grondige anatomische heranalyse uit van de overgebleven veldschetsen.

Carpenter ontdekte dat de wervelkenmerken niet wezen op een diplodocide, maar op een rebaschisauride: een sauropodengroep met een veel hogere rugkam en kortere staart. Carpenter hernoemde het dier tot Maraapunisaurus en stelde de geschatte lengte bij naar een realistischere, maar nog altijd ontzagwekkende 30 tot 35 meter. Totdat er ooit nieuw fossiel bewijs in de gesteentelagen van Colorado wordt blootgelegd, blijft Maraapunisaurus een van de meest tot de verbeelding sprekende reuzen uit de paleontologie.