10 Hardnekkige Mythes over de Aarde die niet kloppen

Er wordt van alles beweerd over de planeet waarop we leven. Veel van die verhalen klinken logisch en worden van generatie op generatie doorverteld, maar blijken bij nader wetenschappelijk onderzoek volstrekte onzin te zijn. Zo geloven velen nog altijd dat water in een Australische wasbak de andere kant op kolkt, dat het op de achterkant van de maan altijd pikkedonker is, of dat de wisseling van de seizoenen te maken heeft met de afstand tot de zon. Hieronder lees je de nuchtere feiten achter tien veelgehoorde misvattingen over de aarde.

10. Een kompasnaald wijst exact naar het noorden

Wie denkt dat een kompasnaald rechtstreeks naar de geografische noordpool wijst, komt bedrogen uit. Een kompas reageert op het magnetische veld van onze planeet en richt zich op de magnetische noordpool. Het verschil tussen het ware geografische noorden en het magnetische noorden heet magnetische declinatie en verschilt per locatie op aarde.

Bovendien ligt de magnetische noordpool allerminst stil. Gedreven door stromingen van vloeibaar ijzer diep in de aardkern verschuift dit punt jaarlijks tientallen kilometers, tegenwoordig van het noorden van Canada richting Siberië. Piloten, zeevaarders en wandelaars moeten navigatiekaarten daarom regelmatig corrigeren voor deze voortdurende drift van het aardmagnetisch veld.

9. Het is altijd heet in een woestijn

Bij een woestijn denken de meeste mensen aan zinderende hitte, zandduinen en kamelen. In de geografie wordt een woestijn echter niet gedefinieerd door temperatuur, maar door extreme droogte: een gebied waar jaarlijks minder dan 250 millimeter neerslag valt. Met die maatstaf is de grootste en droogste woestijn ter wereld geen zandbak, maar het ijskoude Antarctica. In de zogeheten Droge Valleien van McMurdo heeft het op sommige plekken al miljoenen jaren niet meer geregend of gesneeuwd.

Zelfs in klassieke zandwoestijnen zoals de Sahara klopt het idee van constante hitte niet. Door de extreem lage luchtvochtigheid en het ontbreken van een wolkendek kan de bodem warmte niet vasthouden. Zodra de zon ondergaat, ontsnapt de hitte direct de atmosfeer in, waardoor de temperatuur ’s nachts geregeld tot onder het vriespunt keldert.

8. Er komen de laatste jaren steeds meer zware aardbevingen voor

Verwoestende aardschokken in dichtbevolkte gebieden halen direct wereldwijd het nieuws, waardoor al snel de indruk ontstaat dat de aardkorst de laatste decennia steeds onrustiger wordt. Geologische diensten als de USGS houden de aardschokken al meer dan een eeuw nauwkeurig bij en concluderen het tegendeel: het aantal zware aardbevingen (met een kracht van 7.0 of hoger) schommelt al decennia rond een stabiel gemiddelde van ongeveer zestien per jaar.

Dat we er meer over horen, heeft twee oorzaken. Allereerst beschikt de wereld tegenwoordig over tienduizenden geavanceerde seismometers die zelfs de kleinste trilling direct registreren. Daarnaast zorgt moderne smartphonecommunicatie ervoor dat beelden van een aardbeving binnen seconden wereldwijd viraal gaan. Het aantal bevingen stijgt dus niet, onze waarneming ervan wel.

7. Vanaf verschillende plekken op aarde zie je andere schijngestalten van de maan

De schijngestalten van de maan (nieuwe maan, eerste kwartier, volle maan en laatste kwartier) ontstaan door de hoek tussen de aarde, de maan en de zon. Omdat de afstand tussen de aarde en de maan enorm groot is ten opzichte van de doorsnede van onze planeet, ziet iedereen op aarde op hetzelfde moment exact dezelfde schijngestalte. Wie in Australië naar de maan kijkt, ziet hem wel ondersteboven ten opzichte van een waarnemer in Nederland. Daardoor lijkt bij het eerste kwartier aan de andere kant van de evenaar de linkerkant verlicht in plaats van de rechterkant, maar de fase zelf blijft identiek.

6. De Chinese Muur is met het blote oog zichtbaar vanuit de ruimte

Het is een van de hardnekkigste ruimtevaartmythen: de Chinese Muur zou het enige door mensen gemaakte bouwwerk zijn dat met het blote oog vanaf de maan of vanuit een lage baan om de aarde te zien is. Zowel astronauten van de Apollo-missies als de eerste Chinese ruimtevaarder Yang Liwei hebben dit verhaal definitief naar het rijk der fabelen verwezen.

Hoewel de muur duizenden kilometers lang is, is hij slechts enkele meters breed en opgetrokken uit stenen en aarde die qua kleur naadloos opgaan in het omringende landschap. Vanaf een hoogte van driehonderd kilometer is de muur zonder cameravergroting volstrekt onzichtbaar. Grote snelwegen, luchthavens en verlichte steden zijn vanuit een lage baan om de aarde veel gemakkelijker te herkennen.

5. De aarde is een perfecte bol

Op een schoolglobe ziet onze planeet eruit als een vlekkeloze ronde bal, maar in werkelijkheid is de aarde een afgeplatte sferoïde (een ‘oblate sferoïde’). Doordat de aarde met een snelheid van zo’n 1.670 kilometer per uur om haar eigen as tolt, slingert de middelpuntvliedende kracht de massa rond de evenaar naar buiten.

Het gevolg is dat de aarde een merkbare ‘buik’ heeft: de diameter rond de evenaar is ruim 43 kilometer groter dan de afstand van de noordpool naar de zuidpool. Onze planeet is bij de polen dus enigszins afgeplat en puilt bij de tropen uit.

Deze vervorming verklaart ook een opmerkelijke geografische paradox: hoewel de top van de Mount Everest het hoogste punt boven zeeniveau is, bevindt het punt dat het verst verwijderd is van het exacte middelpunt van de aarde zich in Ecuador. De top van de vulkaan Chimborazo ligt dankzij de equatoriale uitstulping ruim twee kilometer verder van de aardkern vandaan dan de Everest.

4. Één zijde van de maan is altijd donker

Dankzij het beroemde popalbum van Pink Floyd spreekt menigeen nog altijd over de mysterieuze ‘dark side of the moon’. Het idee dat een helft van de maan in eeuwige duisternis gehuld is, berust echter op een verwarring tussen licht en zichtbaarheid.

De zwaartekracht van de aarde heeft de rotatie van de maan in de loop van miljoenen jaren vertraagd totdat deze synchroon liep met haar baan om onze planeet (zogeheten gebonden rotatie). Daardoor wijst steeds dezelfde kant van de maan naar de aarde. Terwijl de maan om ons heen draait, wordt echter elke zijde beurtelings twee weken lang volop door de zon beschenen. Wanneer wij op aarde een pikzwarte ‘nieuwe maan’ zien, baadt de achterkant van de maan juist in fel zonlicht.

3. Dinosaurussen zijn volledig uitgestorven

Wie denkt aan het uitsterven van de dinosaurussen, ziet direct de verwoestende meteorietinslag voor zich die 66 miljoen jaar geleden een einde maakte aan reuzen als de Tyrannosaurus rex en de Triceratops. Hoewel alle niet-vliegende dinosauriërs daarbij het loodje legden, stierven de dinosauriërs als biologische groep allerminst uit.

Evolutionair en anatomisch gezien zijn moderne vogels directe afstammelingen van gevederde theropode dinosauriërs. Wetenschappelijk gezien zijn vogels geen afzonderlijke klasse die losstaat van de oertijdreuzen; het zijn overlevende, vliegende dinosauriërs. De duif op het stationsplein en de mus in de achtertuin zijn biologisch gezien dus evenzeer dinosauriërs als een Velociraptor dat was.

2. Water in het afvoerputje kolkt op het zuidelijk halfrond de andere kant op

Toeristen in landen rond de evenaar worden geregeld gefopt door straatartiesten die met een bak water demonstreren hoe een draaikolk ten noorden van de streep linksom draait en een paar meter zuidelijker rechtsom. De verklaring die ze geven, het zogeheten Corioliseffect dat ontstaat door de rotatie van de aarde, klinkt indrukwekkend maar is in de praktijk klinkklare onzin.

De aarde draait met slechts één omwenteling per 24 uur uiterst traag om haar as. De Corioliskracht die daardoor op kleine hoeveelheden water werkt, is zó minuscuul dat hij direct wordt overstemd door andere krachten.

De draairichting van het water in een gootsteen, badkuip of toiletpot wordt in werkelijkheid bepaald door de vorm van de wasbak, de richting waarin het water uit de kraan stroomde en minuscule bewegingen die al in het stilstaande water aanwezig waren. Pas bij enorme weersystemen over honderden kilometers, zoals orkanen en tyfonen, is de Corioliskracht sterk genoeg om de draairichting te dicteren.

1. In de zomer staat de aarde dichter bij de zon dan in de winter

Het lijkt zo’n logische gedachte: als het buiten dertig graden is en de zon fel schijnt, moet onze planeet wel dichter bij de kachel staan. Toch klopt er helemaal niets van. De baan van de aarde om de zon is geen cirkel maar een ellips, en het werkelijke effect is precies omgekeerd aan wat de meeste mensen denken.

De aarde bereikt haar kleinste afstand tot de zon (het perihelium) begin januari, op zo’n 147 miljoen kilometer afstand. Begin juli, wanneer het noordelijk halfrond volop in de zomer zit, bevindt de aarde zich juist op haar verste punt van de zon (het aphelium), op ruim 152 miljoen kilometer afstand. In de noordelijke zomer staan we dus vijf miljoen kilometer verder van de zon vandaan dan in de winter.

De seizoenen worden veroorzaakt door de schuine stand van de aardas (een hoek van ongeveer 23,5 graad). Wanneer het noordelijk halfrond naar de zon toe gekanteld staat, vallen de zonnestralen veel loodrechter in en zijn de dagen langer, waardoor het aardoppervlak snel opwarmt. Zes maanden later is het noordelijk halfrond van de zon af gekanteld: de zonnestralen vallen schuiner in en moeten door een dikkere laag atmosfeer heen, waardoor de winter zijn intrede doet.